Het was herkenning die Sanne op het spoor zette van een nieuwe vorm van theater maken. “Ik ben zelf prikkelgevoelig en merkte dat veel mensen om me heen worstelen met deze wereld vol schermen, geluid, licht en andere prikkels. Die herkenning vormde de aanleiding voor deze voorstelling. En voor de vraag hoe theater toegankelijker kan worden voor makers en toeschouwers, die niet fysiek naar de zaal kunnen komen.”
Acteurs op afstand, gelijkwaardig op het podium
In 'Content warning: weinig prikkels' zijn de meeste acteurs aanwezig in het theater en spelen twee acteurs mee vanuit hun eigen huis. Zij zijn voor het publiek zichtbaar via beeldschermen op het podium. Er werd gerepeteerd via Zoom, met oortjes in om elkaar te horen, maar zonder elkaar live te zien. Tekst en timing werden tot op de seconde nauwkeurig geoefend. “Dat was echt een technische puzzel,” verklaart Sanne. “De scènes met de digitale spelers werden vooraf opgenomen, terwijl de rest van de voorstelling live plaatsvindt. Dan kan het gebeuren dat je denkt: had ik dat nou maar een paar seconden later getimed. Maar we hebben op zeker moment besloten om de opname te maken. Daar doe je het dan mee.” Het effect dat alles live lijkt te gebeuren, is goed gelukt. “Het publiek heeft het gevoel dat deze acteurs echt op dat moment inbellen.”
Voor de spelers maakt de digitale aanpak iets mogelijk dat voorheen niet kon. Sanne: “Om een voorbeeld te geven: we hebben een muzikant in onze cast die vanwege haar chronische ziekte niet meer live kon optreden. Door het maken van opnames, kreeg ze weer een plek om muziek te maken. Ook kon een acteur met autisme dankzij digitale middelen volwaardig meedoen, zonder de belasting van fysieke repetities, reizen en een tournee.”
Hybride toegankelijk
Het Posttheater in Arnhem heeft de techniek in huis om tijdens zaalvoorstellingen een livestream aan te bieden; hybride dus. De opname kan twee weken lang teruggekeken worden. Zo'n 63 mensen kochten vorig jaar een online ticket en keken naar de stream van ‘Content warning; weinig prikkels’. “Bij binnenkomst zwaait het publiek in de zaal altijd even naar het thuispubliek”, vertelt Sanne, die aangeeft weinig waarde te hechten aan aantallen. “63 online kijkers is geweldig, maar dat zou het ook zijn als het er vijf waren geweest. Ik vind het vooral wonderschoon dat we herkenning bereiken als we op inclusieve wijze een voorstelling maken en presenteren. Daarmee brengen we veel teweeg bij mensen die anders niet naar een voorstelling zouden gaan.”
Naast publiek met een beperking bereikt Speels Collectief met het streamen ook kijkers in het buitenland, ouderen, mensen met jonge kinderen of met een drukke agenda. “Het is echt niet alleen voor mensen die prikkelgevoelig zijn. Er zijn verschillende redenen waarom digitaal aanbod nodig is.”
Digitale toegankelijkheidsmiddelen voegen volgens Sanne dan ook veel waarde toe. “Je overbrugt er de afstand mee naar mensen die er niet fysiek bij kunnen zijn, maar ze brengen ook extra creatieve rijkdom bij het maken van een voorstelling. Dit wordt ‘creative access’ genoemd. Daarbij is toegankelijkheid geen toevoeging achteraf, maar een integraal onderdeel van het maakproces. Toegankelijkheid draagt op die manier bij aan een rijkere culturele taal, die zorgt voor een gelijkwaardige ervaring voor en door iedereen, ook digitaal. Ik pleit voor meer creative access in de culturele sector.”
Op weg naar een gelijkwaardige rol voor digitaal
Speels Collectief gaat de toegankelijke, digitale aanpak verder uitbouwen. Eind november staat 'Content warning: weinig prikkels' op het No Limits Festival in Den Haag, het grootste inclusieve festival voor ‘mixed-abled’ theater in Nederland, compleet met livestreaming, gebarentolk, audiodescriptie voor blinden en slechtzienden en een rustruimte. Vanaf januari 2027 volgt een tournee van tien voorstellingen door het hele land.
Speels Collectief gaat vooraf met elk theater in gesprek over de toegankelijkheid voor prikkelgevoelig publiek, bijvoorbeeld over het volume van de muziek in de foyer en het dimmen van de lichten. “Bovendien hebben we een eigen prikkelwijzer, zodat bezoekers weten welke prikkel - bijvoorbeeld een hard geluid - op welk moment komt.”
Om meer interactie mogelijk te maken, wil Sanne ‘watchparties’ gaan organiseren. “Dat zijn momenten waarop het thuispubliek gezamenlijk kijkt, met een inleiding vooraf en een nagesprek achteraf, waarbij ook acteurs aansluiten. Het mooiste zou zijn als online toeschouwers contact met elkaar kunnen hebben over hun digitale beleving en elkaar tijdens de voorstelling virtueel kunnen ‘aankijken’ of met elkaar chatten. Die mogelijkheid hebben we nu nog niet.”
Verder wil Speels Collectief de online Community uitbouwen. “Voor mensen die voor korte of langere tijd huis- of bedgebonden zijn en daardoor niet fysiek naar lessen, workshops of voorstellingen kunnen komen.”
In 2027 hoopt Sanne een nieuwe voorstelling te gaan maken met één live speler en één speler die op dat moment écht rechtstreeks digitaal acteert, in plaats van vooraf opgenomen. “Digitale spelers zijn dan geen aanvulling op het verhaal meer; ze vormen de hoofdlijn. We zoeken hiervoor nog een samenwerkingspartner, omdat het een uitdaging wordt om dit technisch op rolletjes te laten verlopen.”
Tips van regisseur Sanne voor jou als cultuurprofessional
‘Begin bij het gesprek, niet bij de techniek. Toegankelijkheid hoeft niet meteen de duurste lift in je gebouw te zijn.’
‘Klein beginnen kan al veel opleveren. Laat bijvoorbeeld één iemand op afstand meedoen in de repetitieruimte, of deel een opname met wie er niet bij kon zijn.’
‘Geen budget voor een livestream? Zet een bestaande registratie in en plaats deze online.’
‘Maak ook je randprogramma digitaal toegankelijk, bijvoorbeeld een digitale rondleiding langs een expositie of een nagesprek.’
‘Wees niet bang dat je zaal leegloopt. Wie live kan komen, zal dat blijven doen. Digitaal is een aanvulling, geen vervanging.’
‘Kijk voorbij het aantal kijkers. Twee mensen bereiken die anders nooit hadden kunnen komen, is al veel waard.’
Over de regisseur en het theatergezelschap
Speels Collectief is een divers, ‘mixed-abled’ theatergezelschap, opgericht in 2014 door Sanne Arbouw en Merel van Lieshout. Het gezelschap is uitgegroeid tot twee onderdelen. De Community, een laagdrempelige plek waar nieuwe makers en studenten leren inclusief theater te maken. En de Company, die jaarlijks één voorstelling maakt en daarmee door het land toert.
Sanne Arbouw - die zelf de diagnose ADHD en autisme heeft - vormt samen met Merel van Lieshout en Kir Robben de directie en is één van de regisseurs bij Speels Collectief. Ze maakt voorstellingen met een diverse groep spelers met verschillende lichamen, breinen, leeftijden en achtergronden, om de norm in theater en samenleving te bevragen. Digitale middelen helpen haar bij haar streven naar toegankelijk, inclusief theater.
Meer weten? Kijk op www.speelscollectief.nl (opens in new tab)
Reactie van een online kijker
‘Hopelijk gaan in navolging van het Speels Collectief meer gezelschappen hun voorstellingen live streamen’.
Omdat ze door ziekte grotendeels huisgebonden is, volgde Lisa Groot Haar de voorstelling 'Content warning: weinig prikkels' van theatergezelschap Speels Collectief via de livestream. “Ik had nóg liever in de zaal gezeten, maar omdat mijn gezondheid dat niet toelaat, was dit een prachtige manier om het stuk alsnog te kunnen bijwonen.”
Als kijker op afstand voelde Lisa zich niet minder betrokken bij de voorstelling. “Er werd benoemd dat er ook online kijkers waren. Het publiek in de zaal werd gevraagd zich om te draaien en naar ons te zwaaien. Hierdoor voelde ik me erg verbonden met de rest van het publiek. Dat twee van de spelers ook alleen digitaal aanwezig waren, zorgde eveneens voor verbinding. Daardoor werd de hiërarchie van ‘offline is belangrijker dan online’ doorbroken.”
Voor Lisa smaakt deze kennismaking dan ook zeker naar meer. “Voor ik ziek werd, was ik zelf ook theatermaker. Het is geweldig dat ik op deze manier mijn grote liefde - het theater - kan blijven bezoeken. Hopelijk gaan in navolging van het Speels Collectief meer gezelschappen hun voorstellingen live streamen.”
Het No Limits Festival (opent in nieuw tabblad), waar o.a. ‘Content warning: weinig prikkels' te zien is, vindt eind november plaats in Den Haag.
Op 5 november is ook een andere voorstelling van Speels Collectief te zien via een livestream vanuit het Posttheater: IK BEN KAMER 15 (opent in nieuw tabblad).
Meer artikelen per onderwerp
