Richting geven aan AI: drie keuzes voor de cultuursector

Want AI is er en het levert wat op. Onderzoek van TNO (opent in nieuw tabblad) toont aan dat AI-werkprocessen bij de organisaties versnelt en vereenvoudigt. Bij DEN zien we intern dat gebruik van AI zorgt voor productiviteitswinst: routinematige taken kosten ons minder tijd. ChatGPT telt inmiddels meer dan 900 miljoen wekelijkse actieve gebruikers wereldwijd (opent in nieuw tabblad), en uit onderzoek van de Kunstenbond blijkt dat 59% van de ondervraagde cultuurprofessionals generatieve AI al regelmatig tot af en toe gebruikt. AI maakt dus al deel uit van de dagelijkse praktijk, ook in de culturele en creatieve sector. 

De vraag is daarom niet alleen hoe we AI gaan gebruiken, maar hoe we ervoor zorgen dat AI de sector versterkt. Vanuit die overtuiging ziet DEN drie opgaven voor de toekomst. 

1. Zorg voor AI-geletterdheid onder cultuurprofessionals  

Werken met generatieve AI verandert de culturele organisatie en is daarom een belangrijke vaardigheid voor alle cultuurprofessionals. AI kan ondersteunen en vervangt geen vakmanschap of verbeeldingskracht. 

Daarom is sectorbrede AI-geletterdheid essentieel. Cultuurprofessionals moeten begrijpen hoe AI werkt, juist om bewust en kritisch te bepalen waar het kan helpen en waar de samenwerking met makers en collega's centraal blijft staan. Die keuze kun je alleen maken als je weet wat AI kan en niet kan én ermee experimenteert. 

Dat betekent primair het upskillen van alle cultuurprofessionals, zodat zij bewust kunnen kiezen hoe zij AI inzetten om bijvoorbeeld teksten toegankelijk te maken, om strategische plannen te maken, routematige klussen over te nemen en als sparringspartner in het creatieproces. En daar kan de Werktuig PPO-financieringsregeling bij helpen. We zien in de praktijk dat de regeling digitale transformatie aanslaat, en juist binnen een organisatiebrede aanpak voor AI ook effectief kan zijn. Met die visie op benutten zien wij de opgave naast beschermen anders: ga organisatiebreed bewust met AI aan de slag. 

2. Maak ‘beschermen én benutten’ hét uitgangspunt van de taskforce 

De AI-transitie is te groot om alleen op te pakken. DEN is graag kartrekker van de taskforce 'AI en cultuur'. Essentieel voor een taskforce aanpak is dat deelnemers de hierboven beschreven brede interpretatie van 'beschermen én benutten' als uitgangspunt omarmen. Alleen dan werken we aan oplossingen in plaats van vast te lopen in tegenstellingen. 

De cultuursector bestaat veelal uit kleine organisaties met dito omvang en budget. Niet iedere organisatie hoeft of kan zelf het wiel uitvinden. Naar onze mening vraagt dit om het nadenken over gedeelde diensten. Door gezamenlijk te investeren in AI-infrastructuur, kennis en voorzieningen kan de sector sneller en veiliger innoveren. Dit betekent: sectorbrede AI-voorzieningen, gezamenlijke licenties of het verkennen van Europese of duurzame AI-oplossingen, zoals Mistral en GreenPT, voor organisaties die bewust kiezen voor alternatieven voor Amerikaanse technologie. Zo bouwen we niet alleen aan kennis en samenwerking, maar ook aan digitale autonomie. DEN ziet daarin een opdracht voor de taskforce: gezamenlijk investeren in deze voorzieningen, zodat de hele sector ervan kan profiteren. 

3. Een representatief AI-model vraagt om een nieuw verdienmodel 

Goede AI begint bij goede data. Veel AI-modellen zijn vandaag de dag vooral getraind op vrij beschikbare internetdata, zoals Reddit en Wikipedia. Dat leidt tot eenzijdigheid, culturele bias en een beperkte representatie van talen, verhalen en culturele perspectieven. 

Juist daar kan de cultuursector een unieke bijdrage leveren. Nederland beschikt over een enorme rijkdom aan culturele data: van museumcollecties, archieven en bibliotheken tot videoregistraties van theatervoorstellingen, muziek, festivals, fotografie en digitale kunst. Wanneer deze data beschikbaar worden gemaakt, kunnen zij bijdragen aan AI-systemen die representatiever, pluriformer en cultureel rijker zijn. Deze rijkdom en diversiteit aan bronnen draagt bij aan AI-systemen die kwalitatiever en representatiever zijn. Het is dus belangrijk dat deze bronnen gebruikt worden om AI-modellen te trainen. Denk aan Studio Erwin Olaf die bewust hebben gekozen om Erwin Olaf’s werk beschikbaar te stellen voor AI-training (opent in nieuw tabblad). Niet om het unieke kunstenaarschap te vervangen, maar om zijn gedachtegoed levend te houden en zijn kunst wereldwijd onder de aandacht te blijven brengen. Het AI-tijdperk nodigt uit om na te denken over nieuwe verdienmodellen. 

Afsluiting 

De cultuursector heeft altijd laten zien dat zij technologische verandering niet alleen ondergaat, maar ook betekenis geeft. Dat is nu niet anders. AI verandert het werk binnen de cultuursector en de werkwijze. De keuze is nu welke rol wij allen willen spelen in die verandering. 

DEN kiest ervoor om de sector daar actief bij te helpen. Door een organisatiebrede aanpak, het organiseren van samenwerking en het bevragen van bestaande systemen. Daarmee geven we samen met de sector ook richting aan AI.  

Uiteindelijk wordt de toekomst van AI niet bepaald door technologie. Die wordt bepaald door de keuzes die wij vandaag maken. Als we als sector die keuzes bewust maken én ermee aan de slag gaan, bouwen we aan een toekomst waarin AI de cultuursector niet vervangt, maar versterkt.