Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

De geschiedenis van Utrecht tot leven gewekt met digitale toepassingen in Het Utrechts Archief

In een gesprek met Erik Plomp, projectleider publieksprogrammering in het Utrechts Archief, kreeg Else Laura Rademaker (DEN) een inkijkje in de techniek die gebruikt is in de exposities van Het Utrechts Archief (HUA). Dit artikel belicht drie onderdelen van de huidige expositie: Utrecht begint hier, de werven van Utrecht en de brieven van Margaretha Turnor. In deze voorbeelden zijn digitale en mechanische technieken gecombineerd, om het verhaal over de historie van Utrecht te vertellen.

Utrecht begint hier

 

Je wacht eerst op een melding dat je naar de zaal mag, omdat de voorstelling bijna gaat beginnen. Dan ga je via een dik gordijn een ruimte binnen, waar je plaats kunt nemen op een kleine tribune, als in een theaterzaaltje. Het ruikt er naar papier. Voor je ogen speelt zich vervolgens een volledig schouwspel af, waarin personages uit het verleden tevoorschijn komen, met elkaar praten, springen, vallen en weer opstaan. Ze brengen de Utrechtse geschiedenis tot leven. Effecten met schaduw en licht, geluiden en bewegende decorstukken (soms stoffelijk, soms als animatie) vormen één - bedrieglijk realistisch - geheel. En toch komt er geen mens aan te pas. Dit is ‘Utrecht begint hier’.

Een waar verhaal

“Bij elke presentatie van het archief moet het verhaal goed en de inhoud waar zijn”, vertelt Erik Plomp. Hij pleit er dan ook voor dat de historie altijd leidend moet zijn. “De presentatietechnieken moeten steeds in dienst staan van het verhaal, en niet andersom. Je digitale technieken zet je niet in omdat die leuk zijn. De inhoud is waar het om draait, de techniek - hoe interessant ook - is slechts een middel om de inhoud te presenteren.”

Bij de ontwikkeling van ‘Utrecht begint hier’ is dat ook de reden waarom het verhaal vooraf samengesteld werd door de inhoudelijke experts in het archief. Zij bepaalden het startpunt. “De experts in ons archief zijn naar feitelijke informatie op zoek gegaan en hebben daar de hoofdlijnen van het verhaal mee opgebouwd. Hier zijn vervolgens tekstschrijvers mee verder gegaan, om er een toegankelijke geschiedenis van te maken.”

Zo zijn er in ‘Utrecht begint hier’ Utrechtse personages opgevoerd, die ook werkelijk in het archief terug te vinden zijn. Aan het woord komen onder meer archivaris/geschiedschrijver Samuel Muller, de molenaar van houtzaagmolen de Ster, Van der Starre, Trijn van Leemput en Belle van Zuylen. Deze personages komen tot leven in de vorm van pratende schilderijen en geanimeerde figuurtjes die door het decor bewegen.

Erik vertelt dat het verhaal, nadat het opgeschreven en bewerkt was, werd ingesproken door een aantal acteurs. Die audioverhalen werden de basis van de presentatie. Het decor, de animaties, de geluidseffecten en de aankleding werden er daarna omheen gebouwd. Aan de vertelling zelf werd niets meer veranderd. Met dit ware verhaal ging het bureau Colorbleed Studios aan de slag, in nauwe samenspraak met het team van Het Utrechts Archief.

 

Team effort

Erik: “Bij het maken van de animaties zijn veel collega’s van verschillende afdelingen binnen het archief betrokken. Ik heb mijn collega’s duidelijk gemaakt dat ik hun expertise hard nodig had om samen tot een mooi resultaat te komen. Denk aan bijvoorbeeld de ICT-mensen, de inhoudelijke en historische experts, de experts in educatie, restauratie en communicatie, het management, maar ook de receptionisten. Als je het aan ze vraagt, zal je hopelijk ook horen dat iedereen trots is op wat er nu staat.”

Over de betrokkenheid van de medewerkers van het archief zegt Erik: “Het is een misvatting dat je zo’n opdracht volledig kunt uitbesteden, om aan het eind van het traject het resultaat te bekijken. Zo werkt het niet! Bij de ontwikkeling van de animatie zaten we er continu bovenop. We zaten letterlijk elke week met een aantal collega’s op het kantoor van Colorbleed Studios om de vorderingen te volgen en te reageren op elke nieuwe versie. Hierdoor is het echt ons gezamenlijke product geworden.”

Blijf zelf altijd betrokken bij ontwikkeling en productie. Het resultaat moet de genen van de instelling dragen en niet die van het uitvoerend bureau.

© concretestate.nl
Het persmoment van de EXPO in het Utrechts Archief
© concretestate.nl

Technische snufjes

Al gezamenlijk bouwend aan de animatie en de presentatievorm van het verhaal, ontstonden mooie technische oplossingen. Zo lijkt er in het decor een grote loep te staan, die de geanimeerde personages uitvergroot als ze er langs lopen. Je zou zweren dat er een echt vergrootglas staat, maar dit is pure animatie. Een eigentijdse trompe l’oeil. Een ander voorbeeld is de lantaarn die de animatie-figuur van Samuel Muller in zijn hand heeft. Dat geeft enorme mogelijkheden in diepte-effect en schaduwwerking. Het versterkt het gevoel van realisme.

Erik: “Toen we net open waren, gebeurde het geregeld dat kinderen de figuurtjes vast wilden pakken en de loep aan wilden raken. Maar ze zijn er helemaal niet echt! Inmiddels is het decor met een draad afgezet, zodat duidelijk is, dat bezoekers daar niet aan mogen komen.”

De animaties worden met vier beamers in het decor geprojecteerd. Het geluid uit vier geluidsboxen versterkt het bedrieglijke effect, want het komt van verschillende kanten. De bankjes waar het publiek op zit, trillen op gezette momenten lichtjes (bijvoorbeeld bij het verhaal over de storm van 1674). Dat maakt de multi-zintuiglijke ervaring compleet. Het gebruik van show control - een techniek om op geprogrammeerde momenten een mechanisch bewegingseffect in het decor te bewerkstelligen - maakt het verrassingseffect af. Zo valt er bijvoorbeeld een personage in een vuilnisbak, die daardoor werkelijk heen en weer schudt, en krijgt het decorstuk van de Domtoren een duwtje, waardoor hij echt wiebelt. Theatrale effecten zonder acteurs: alles is volautomatisch geprogrammeerd.

 

Opgeleverd, en dan?

Erik: “In het algemeen heb ik gemerkt dat voor presentaties, waarbij digitaal en fysiek gecombineerd worden, geldt: het is pas af als het weg is. Dat betekent bijvoorbeeld dat je altijd budget over moet houden voor het aanbrengen van verbeteringen. Ik besteed na de opening van een expositie of presentatie heel wat tijd aan het observeren van het publiek. Ik ga er letterlijk bij staan. Je komt er pas in de praktijk achter of je bezoeker begrijpt wat je bedoelt. Je moet bereid zijn om bij te stellen, want het is nooit perfect. Het grappige is ook, als er 49 dingen goed gaan en één ding fout, die fout veel aandacht van de bezoekers krijgt. Dat is wat mensen onthouden. En dat is ook wat mensen komen melden, vaak triomfantelijk: ‘Ik heb een fout gevonden!’ Hoewel het voor een tentoonstellingsmaker niet per se leuk is om te horen dat er iets niet klopt, moet je het wel accepteren, ervoor bedanken en als het mogelijk is, er wat aan doen.”

Het is pas af als het weg is.

Bekijk het filmpje over the making of ‘Utrecht begint hier’: 

Pepper’s Ghost bij de Utrechtse werven

In een andere zaal van de expo in Het Utrechts Archief zijn de oude werven van Utrecht nagebouwd. Er wordt gebruikgemaakt van een truc die de illusie van een geestverschijning creëert: Pepper’s Ghost. Die illusionaire techniek bestaat al veel langer dan je misschien zou denken: het werd in 1862 voor het eerst toegepast. Over holografische projecties en Pepper’s Ghost is ook een verhelderende aflevering van SchoolTV gemaakt. Behalve in de Efteling wordt de Pepper’s Ghost-techniek door meer Nederlandse musea toegepast. Op Wikipedia staat een aantal voorbeelden genoemd.

De presentatie van de werven van Utrecht bij HUA heeft de afmeting van een lang aquarium en is vrij laag geplaatst. Erik: “Kinderen kunnen er daardoor helemaal in opgaan en ook vanuit een rolstoel is de Pepper’s Ghost presentatie heel goed te bekijken.” Je ziet figuurtjes gebarend met elkaar praten terwijl ze tegen de achtergrond van de werven bij de Oude of Nieuwe Gracht staan. Erik: “Wij vertellen hier het verhaal van de veranderende werven in de tijd. De decors zijn 3D-prints, die waar mogelijk zijn gebaseerd op originele bouwtekeningen uit ons archief. Voor de achtergrond is een schuin stuk glas in een hoek van 45 graden geplaatst. De bewegende toneelfiguurtjes worden afgespeeld op een computerscherm dat boven het decortje hangt. De donkere achtergrond weerspiegelt via het stuk glas de personages, waardoor deze in het decortje lijken te staan.”

© concretestate.nl
Het persmoment van de EXPO in het Utrechts Archief
© concretestate.nl

Het rampjaar via de brieven van Margaretha Turnor

 

Naast ‘Utrecht begint hier’ en ‘De werven van Utrecht’ kunnen bezoekers het rampjaar 1672-1673 beleven door, deels virtueel, in een correspondentie uit de zeventiende eeuw te duiken. In de expositie worden de handgeschreven brieven van Margaretha Turnor, kasteelvrouwe van Amerongen, gebruikt om een verhaal te vertellen. Je kunt als bezoeker aan de museumzaal een brief typen op de aanwezige computer. De getypte tekst wordt dan meteen omgezet naar het mooie zeventiende-eeuwse handschrift van Margaretha. Op een andere computer kun je Whatsapp-berichtjes aan de kasteelvrouwe sturen. In een opgeslagen Whatsapp-conversatie lees je over haar ervaringen tijdens de moeilijke jaren zonder haar man. De antwoorden komen rechtstreeks uit de brieven van Margaretha. De conversatie staat ook online

 

Machine learning in Transkribus

Over het interessante project van Het Utrechts Archief, waarin de vele brieven van Margaretha Turnor zijn getranscribeerd, kom je in de expositie ook meer te weten.

Voor de transcriptie van het handschrift van Margaretha Turnor is gebruikgemaakt van kunstmatige intelligentie (KI). Dit is een uitkomst voor een archief als HUA, waar vele kilometers handgeschreven documenten bewaard en ontsloten worden. De computer heeft geleerd het 17e-eeuwse handschrift van de kasteelvrouwe om te zetten naar digitale tekst. Daarvoor zijn vele vrijwilligers aan het werk gegaan om honderd brieven van de kasteelvrouwe handmatig in de computer te zetten. Op basis van deze informatie heeft de computer zich het handschrift eigen gemaakt, en vervolgens de rest zelfstandig getranscribeerd. Het systeem heeft zelfs automatische keywords gegenereerd om de teksten beter doorzoekbaar te maken. Voor dit project is het transcribeerprogramma Transkribus getraind en toegepast.

Meer weten?

Ga naar de website van Het Utrechts Archief om meer te weten te komen over deze drie tentoonstellingen.