Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

We hebben sciencefiction nodig: tijd voor culturele AI

“Wees niet bang om AI te gebruiken” aldus Martijn Kleppe en Jacco van Ossenbruggen in hun pleidooi in Informatie Professional 03/2020 voor een meer realistische benadering van kunstmatige intelligentie in de erfgoedsector. Te vaak is er alleen maar oog voor de nadelen, de mogelijke vooringenomenheid, (‘bias’) en eenzijdigheid van algoritmes en schending van privacy. Het kan ook anders, menen zij.

Ze pleiten in het artikel voor een nieuwe discipline: ‘Culturele AI’ waarbij toepassingen met kunstmatige intelligentie de erfgoedsector verrijken. Daarvoor moet vooral veel geëxperimenteerd worden. Hun artikel is bovendien de opmaat naar een nieuw lab, waarin die plannen ook daadwerkelijk worden uitgevoerd. Echter, die Culturele AI zou nog verder uitgebreid kunnen worden naar de gehele cultuursector, waarbij we niet alleen aan de slag gaan met toepassingen, maar ook met de verbeelding. Kortom: we hebben sciencefiction nodig (fiction in de breedste zin van het woord) en in het maken daarvan is de cultuursector uiterst bedreven.

Kunstmatige intelligentie in een notendop

Je kunt kunstmatige intelligentie kort samenvatten als een concept waarbij computers taken uitvoeren waar normaal gesproken menselijke intelligentie voor nodig is. Helemaal eenduidig is de opvatting over kunstmatige intelligentie niet, omdat nog steeds niet helemaal duidelijk is wat intelligentie (zowel natuurlijk als kunstmatig) nu eigenlijk is en omdat het vakgebied blijft veranderen. Waar wetenschappers het wel over eens zijn, is dat er twee factoren aanwezig moeten zijn: een machine moet kunnen leren en dat leren moet zelfstandig kunnen. Dat leren gebeurt door algoritmes, waarmee je bijvoorbeeld beslisbomen kunt maken. Het zelflerende vermogen van kunstmatige intelligentie is ontwikkeld naar het voorbeeld van hoe mensen leren en beslissingen nemen. Er zijn verschillende manieren van leren en er is een verschuiving te zien waarbij de computer steeds minder feedback nodig heeft en zelf kan leren op basis van grote hoeveelheden ongestructureerde data.

Meer leren over hoe kunstmatige intelligentie werkt? Doe de nationale AI cursus! Lees ook Wietskes ervaringen met de AI cursus.

Toepassingen uit de erfgoedsector met potentie voor kunstinstellingen

In ‘Wees niet bang om AI te gebruiken’ geven Kleppe en Van Ossenbruggen een aantal mooie voorbeelden van hoe AI nu al op kleine schaal wordt gebruikt in de erfgoedsector. Beeldherkenning, spraakherkenning en het omzetten van handschriften naar doorzoekbare tekst zijn allemaal manieren om het rijke materiaal van erfgoedinstellingen beter toegankelijk te maken. Wat misschien nog wel belangrijker is, zijn de data. Erfgoedinstellingen hebben een enorme rijkdom aan diverse data uit collecties, zoals manuscripten uit de 17e en 18e eeuw, foto’s, video’s en krantenartikelen. Volgens Kleppe en Van Ossenbruggen levert dat drie voordelen op: door rijkere trainingsdata vanuit de erfgoedsector worden algoritmes minder eenzijdig, zijn ze beter toepasbaar in de sector zelf en door publiek toegankelijke data in te zetten ontstaat er meer inzicht in de werking van algoritmes. De potentie van deze toepassingen uit de erfgoedsector zou ook beter benut kunnen worden door kunstinstellingen nu zij ook steeds meer aanbod digitaal brengen en hun collecties op grotere schaal gaan ontsluiten. De bestaande set cultuurdata, die nu nog vooral uit data van erfgoedinstellingen bestaat, wordt daarmee nog rijker, gevarieerder en interessanter als trainingsdata. Of, zoals Kleppe en Van Ossenbruggen het formuleren:

Hoe kunnen we onze kennis uit en over ons (digitale) erfgoed gebruiken om AI beter te maken? Het is dé manier om niet alleen nog veel meer over kunstmatige intelligentie te leren, maar ook actief een belangrijke bijdrage te leveren die hard nodig is.

Bovendien zouden kunstinstellingen zelf veel aan kunstmatige intelligentie kunnen hebben. Denk bijvoorbeeld aan het analyseren van beweging in uren aan repetitiemateriaal van dansvoorstellingen, waarbij beeldherkenning gebruikt wordt om bewegingen te classificeren of waarbij koppelingen tussen de muziek en dans worden gelegd, zodat er op fragmentniveau gezocht kan worden. Theaterscripts kunnen volledig doorzoekbaar gemaakt worden en gekoppeld aan beelden van uitvoeringen. Er kan gewerkt worden met spraakherkenning, waarbij tekst van uitvoeringen wordt omgezet of zelfs met sprekerherkenning,  waarbij fragmenten aan acteurs kunnen worden gekoppeld. Kortom: de potentie is enorm.

Menselijke verbeeldingskracht is essentieel

Die actieve bijdrage kan veel verder gaan dan alleen het aanleveren van rijke, publiek toegankelijke datasets. Als er één beroepsgroep is die goed is in het leggen van verbanden en het gebruiken van verbeeldingskracht voor het schetsen van toekomstbeelden over technologie en de manier waarop wij die gebruiken, dan zijn het kunstenaars. Sciencefiction speelt een belangrijke rol bij het denken over technologische en maatschappelijke ontwikkelingen en andersom beïnvloedt de wetenschap weer de kunst. Dit zie je bijvoorbeeld terug in de Nationale AI cursus, waarbij kunst en wetenschap met elkaar verbonden worden.

Mooie voorbeelden van hoe sciencefiction en de verbeelding het nadenken over kunstmatige intelligentie kunnen verrijken,  zijn onder andere Narciss van Christian Mio Loclair en het Algoritmisch Historisch Museum van Set-up.

In Narciss zien we een robot gemaakt van een computer, camera en spiegel. De robot heeft een zelflerend algoritme en krijgt geen enkele andere input dan datgene wat de robot ‘ziet’ in de spiegel. De kernvraag in deze opstelling is: kunnen robots zelfbewustzijn creëren en herkent een robot na verloop van tijd zichzelf in de spiegel? Daarbij worden de tussentijdse conclusies of ‘gedachtes’ van de robot vastgelegd, denk bijvoorbeeld aan zaken als ‘een fiets geparkeerd voor een televisie’ of ‘een boom in het park’. Loclair heeft zich bij dit kunstwerk gebaseerd op zaken als de Turing-test, de MSR-test van Gallup en de vragenlijst voor AI-bewustzijn van Porter.

Christian was een van de keynotesprekers op het DEN-event van 2019. Lees hier de terugblik.

Een ander project dat aanzet tot nadenken is het Algoritmisch Historisch Museum van kunstenaarscollectief SETUP. In dit reizende museum worden concepten en thema’s uit het verleden gecombineerd met de mogelijkheden van AI nu en in de toekomst. Centraal staat de vraag hoe een museum er nu uitgezien zou hebben als mensen vroeger al gebruik gemaakt zouden hebben van algoritmes. Dit wordt gedaan aan de hand van installaties als Verzuilingstinder, waarin mensen uit de jaren’50 een partner uit hun eigen zuil konden vinden of een beroepskeuzetest in de jaren ’20. Met zo’n fictief museum kunnen we niet alleen reflecteren op de mogelijkheden van kunstmatige intelligentie nu, maar ook op hoe de toekomstige mens naar onze toepassingen zal kijken.

Culturele AI met een flinke vleug sciencefiction

Bovenstaande voorbeelden zijn nog maar een kleine greep uit de verschillende werelden en mogelijkheden die kunstenaars ons voorspiegelen met boeken, films, video’s, robots en installaties. Ze laten ook zien dat we niet bang moeten zijn om te experimenteren met de technologie en om alternatieven te bedenken, zodat we kunstmatige intelligentie beter kunnen begrijpen en de ontwikkelingen op dat vlak ook mee kunnen vormgeven. Een discipline als ‘Culturele AI’ met een flinke vleug sciencefiction is daarvoor absoluut nodig.

In het najaar van 2020 start DEN daarom met een reeks over kunstmatige intelligentie, waarin allerlei zaken die belangrijk zijn voor de cultuursector aan de orde komen. Zo kijken we hoe AI invloed heeft op diversiteit en inclusiviteit en zaken als auteursrecht en privacy. We laten makers aan het woord die kunstmatige intelligentie gebruiken in hun werk en vragen hen waar ze tegenaan lopen. We kijken ook naar de toekomst van AI en hoe generaties na ons gaan terugkijken. Wat zit er straks bijvoorbeeld in het archief? Een vol programma dus, maar ook een programma waarin we ruimte willen laten voor ideeën en initiatieven. Ben je bezig met een project of initiatief met AI of gebruik je het in artistieke producties en lijkt het je leuk om dat te presenteren in onze reeks? Neem dan contact met ons op! 

Verder lezen