Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

Zoom als Panopticum en Instagram als trial-and-error: het online atelier van Dansmakers over digitaal artistiek werk

Het European Dancehouse Network (EDN) wil met zijn jaarlijkse congres bijdragen aan een duurzame artistieke praktijk voor makers in de dans. De huidige corona-pandemie heeft kunstenaars aangezet nog meer dan voorheen online te communiceren. Met het oog op klimaatverandering biedt online ook een oplossing om minder te reizen. Op welke manieren kunnen kunstenaars en makers na deze tijd blijven profiteren van het digitale tijdperk?

De editie van dit jaar kreeg door de coronacrisis een aangepaste vorm. Het organisatieteam onder leiding van Suzy Blok (algemeen directeur Dansmakers) koos voor een tweedaags online atelier ‘How to communicate (about) your work online’. DEN dacht mee over de aanpak van een videoconferentie via Zoom en de invulling van een deelprogramma. Op de eerste dag presenteerden een aantal makers voorbeelden en konden deelnemers een online crash course volgen om zelf videomontages te maken. DEN verzorgde op de tweede programmadag een presentatie met voorbeelden hoe het archief van een podiumkunstinstelling ook hiervoor ingezet kan worden. In een workshop gingen Guido Jansen en Marcus Cohen verder in gesprek met makers.

Verschillende talen, één productie

Beeldregistraties van voorstellingen zijn voor dansmakers vooral belangrijk als een manier om de choreografie van de dans vast te leggen en te bewaren. Daarnaast is het gebruikelijk om ook teasers en clips aan te bieden. Nu iedereen een tijd publiek alleen online kon bereiken, werd het belang van het aanbieden van een integrale registratie of montage op basis van opnames met meerdere camera’s duidelijk.

Een AV-dansproductie voor op het beeldscherm draait, net als bij film, om fragmenten en montage. Het vormt daarmee een discipline op zich, waarin filmmakers en dansers elkaar ontmoeten en nauw samenwerken. Professionals uit aanverwante disciplines maken dan deel uit van het productieteam. Niet alleen cameratechnici, maar ook geluid en muziek vormen belangrijke elementen in het overbrengen van emotie en spanning. Een mooi voorbeeld van zo’n dansproductie is ‘Sisters’ van filmmaker Daphne Lucker. Zij begon met het schrijven van het verhaal en de structuur van de scenes. Daarna ging de choreograaf aan de slag voor het uitwerken van de dansen. Filmer en danser moeten daarbij wel moeite doen om elkaars taal te leren.

Zoom als Panopticum

Theatermaker Zephyr Brüggen stond aan de vooravond van haar examenproductie aan de AHK. Toen de coronapandemie uitbrak, besloot ze met alle betrokkenen de geplande theatervoorstelling op te nemen en via Zoom uit te zenden. Al snel ontdekte het artistiek en technische team in de voorbereiding dat Zoom ook mogelijkheden bood om het stuk heel anders uit te voeren. Zelfs op een manier dat het iets extra’s toevoegde aan de aanvankelijke opzet. De tragedie ‘Woyzeck’ van Georg Büchner, over een soldaat die al dan niet bereid is bevelen op te volgen, draait om thema’s als maatschappelijke systemen en de exploitatie van het individu.

Zoom zou wel eens kunnen werken als het Panopticum van architect Jeremy Bentham (uit 1791, zie ook hier). Een ontwerp voor een koepelgevangenis waarbij alle gevangenen vanuit één centrale uitkijkpost door een bewaker in de gaten kunnen worden gehouden. Zephyr Brüggen: “In Zoom ben je als deelnemer zowel observator als gevangene. En in de voorstelling werd je misschien wel betrapt als gluurder en kon je door de acteurs daarop worden aangesproken. Als bezoeker werd je daardoor nog meer betrokken in de voorstelling zelf.”

© Dansmakers
Synchronous Objects Project, The Ohio State University
© Dansmakers
Parallels by United Visual Artists (2014)

Instagram als trial-and-error

Beeldend kunstenaar Rogier van der Zwaag maakt video art en experimenteert met film en animatietechnieken in zijn studio. Hij maakt daarbij veel gebruik van spiegels, rookmachines en aquaria. Zijn werk is niet verhalend, maar gaat puur om de esthetiek. Hij promoot zijn experimentele werk via social media, wat hem ook wel eens opdrachten oplevert. Zo ontwikkelde hij een promo voor het IDFA Festival. Van der Zwaag toont hiermee aan dat je niet alleen compleet afgemaakte digitale producties hoeft te tonen. Zo deelt hij op Instagram vooral korte filmpjes (van 20 seconden), met daarin een fast forward-montage van zo’n experiment. Deze leveren veel respons op onder zijn volgers.

Ook dansers die oefeningen en experimenten met bewegen en vallen op Instagram aanbieden, blijken daarmee het publiek te prikkelen en nieuwsgierig te maken naar het proces en de uiteindelijke voorstelling. Kijkers reageren ook direct online en vertellen wat ze ervan vinden en stellen soms ook vragen. De gouden tip luidt: “Beperk je: werk een dag aan een clip van 10 seconden om te posten op Instagram. Zo’n experimenteel filmpje werkt als een schetsboek. Het delen van deze trials en errors en de feedback geeft ook weer ruimte om je hoofd leeg te maken en verder te gaan in het proces.”

Waarom archiveren belangrijk is

Op dag 2 van het online congres verzorgden Marcus Cohen en Guido Jansen van DEN een presentatie en een workshop waarom het archiveren van materialen van belang is. Tijdens de presentatie ‘Building and sharing your porfolio’ kregen makers een aantal vragen mee om na te denken over wat hun archief is, en hoe ze dit kunnen inzetten. Vaak weten makers niet wat ze als hun archief moeten zien. De grote verzameling van inspirerend materiaal en registraties van experimenten worden bewaard, maar niet gedeeld. Terwijl dit juist kan aanzetten tot betrokkenheid van het publiek en meer zichtbaarheid.

Guido Jansen, projectleider van het archiefdoorlichtingstraject bij DEN, stelt: “Het archief is geen stoffige stellingkast, maar een dynamische verzameling van artistiek en zakelijk materiaal dat continue verandert en wordt aangevuld. We nodigden makers uit om vanuit deze blik naar hun materiaal te kijken.” Marcus Cohen introduceerde het concept ‘The I in Archive’: “Welk materiaal laat goed zien wat jouw handtekening is als maker? Met het antwoord op deze vraag dagen we de makers uit om te bedenken hoe ze digitale middelen kunnen gebruiken om hun identiteit te delen met anderen.”

Een voorbeeld hiervan is choreograaf Arno Schuitemaker. Hij maakte op basis van zijn voorstelling ‘If You Could See Me Now’ een videofragment waarin de belangrijkste kenmerken van zijn werk naar voren komen. Het fragment toont de kwaliteit van de muziek, beweging en het belang van de herhaling. Maar bovenal communiceert het fragment dat Schuitemakers werk gaat over de beleving van deze elementen. Ideaal voor programmeurs om een eerste impressie te krijgen.

Je archief doelgericht inzetten

Nadenken over welk materiaal je deelt gaat gepaard met nadenken met wie je dat wilt delen. Elke doelgroep verlangt namelijk iets anders van je materiaal. Een programmeur wil bijvoorbeeld een impressie krijgen van het werk en meer te weten komen over de context. Choreograaf Katja Heitmanns project ‘Motus Mori in Quarantaine’ is hier een goed voorbeeld van.

Op haar website nodigt Heitmann ons uit in haar repetitieproces. Ze toont hoe ze haar danser instrueert, maar vertelt daarnaast ook waar het bewegingsmateriaal vandaan komt. Deze videofragmenten zijn een kijkje in de keuken van het proces achter haar live-project Motus Mori dat zij maakt voor musea, waarin ze werkt aan een archief van bewegingen. Met de website kan Heitmann context bieden aan Motus Mori. Daarnaast maken de opnames het mogelijk om gebruik te maken van camerahoeken om nadruk te leggen op details van de bewegingen. Motus Mori in Quarantaine is daarin aanvullend aan het live-project, in plaats van een vervanging.

Door na te denken over de mogelijkheden van digitale platforms én de behoefte van je doelgroep, kun je je archief doelgericht beschikbaar maken. Met welk doel toon je je archief? In de workshop met de makers kwam naar voren dat archivering meerdere doelen kan dienen:

  1. Je kunt archiveren voor promotie, door tijdens een maakproces fragmenten te verzamelen die je weer kunt delen met je publiek via social media.
  2. Daarnaast archiveer je ook voor de toekomst. Niet alleen voor je eigen werk, maar ook voor het veld. Door tijdens je werkzaamheden al bezig te zijn met materiaal goed bewaren, maak je het mogelijk dit materiaal opnieuw in te zetten en beschikbaar te maken. Door het te delen met anderen dient het materiaal ook weer als inspiratie.
  3. Als laatste kun je ook archiveren voor inspiratie, waardoor je beschikt over een rijke verzameling van inspirerend materiaal dat ook latere producties kan stimuleren.
Brochure Sadlers Wells Theatre uit collectie Nederlands Dans Theater (1970)
© Dansmakers
Screenshot Instagrampost Ruben Sanchez

Online geld verdienen met je werk na covid-19

Op deze tweede dag van het open atelier werd nog verder ingegaan op twee uiteenlopende vraagstukken. Sofie Marin is oprichter en CEO van Fromswedenproductions.uk en specialist op het gebied van digitale PR voor culturele events en voorstellingen. Sophie ging in op het vraagstuk hoe je als kunstenaar online geld kunt verdienen op een manier die aansluit bij de artistieke bedrijfsvoering na covid-19. Wat voor soort producten en services moet je bieden, hoe breng je ze op de markt op een manier die terugkerende inkomstenstromen oplevert? Het uitgangspunt daarbij moet zijn dat je doelgroepen aan je weet te binden, zodat ze blijven terugkomen voor meer. Sofie Marin deed onder andere de volgende suggesties:

  • Er zijn diverse betaalplatforms beschikbaar die je kunt opnemen in je website. Naast abonnementsvormen zijn er ook een aantal open source-oplossingen.
  • Probeer ook achter gebruikersdata te komen. Wie is je publiek en vooral: waar zit je doelgroep? Ga interactie aan met de mensen die je werk al leuk vinden en gebruik die achterban om nieuw publiek te vinden.
  • Maak het vooral makkelijk en leuk voor je publiek. Kies voor eenvoudige digitale oplossingen. Slim plannen en veel testen, luidt het devies! Kijk naar voorbeelden om je heen. Bied bijvoorbeeld lessen aan via een besloten Facebook-account. Trek met anderen op om experiment en onderzoek openbaar te maken. Maak mensen deelgenoot van de magie van creatie!
  • Kijk en leer van elkaar en werk samen met andere gezelschappen, makers en podia. Begeleid startende professionals in hun nieuwe ondernemerschap.
  • Begin met materiaal eerst gratis vrij te geven. Daarna kun je misschien om betaling of donaties vragen. Mensen zijn bereid te betallen voor kwaliteit, specials.
  • Denk na over de inzet van platforms van de grote IT-spelers. Gebruik ze als tools, maar bewaar bij voorkeur de controle. Werk samen en bouw eventueel je eigen platforms. Tip: bekijk ook ons overzicht van streaming platforms en welk platform welke functionaliteiten biedt.

Roberto Casarotto (verantwoordelijk voor de dansprojecten en programmering van het Centro per la Scena Contemporanea di Bassano del Grappa (CSC) en Operaestate Festival Veneto) noemt zichzelf een dansactivist. Hij vraagt zich voortdurend af hoe makers en kunstenaars bij kunnen dragen aan een betere samenleving. Het netwerk biedt daarbij enerzijds nieuwe mogelijkheden, maar confronteert ons anderzijds ook met uitdagingen,.bijvoorbeeld rond duurzaamheid, samenwerken en kennisdelen. Hoe kunnen we in tijden van fysieke isolatie en distantie dialogen en samenwerkingen ontwikkelen om artistiek en sociaal verbonden te blijven? Hoe kunnen we benaderingen en praktijken voor de digitale ruimte samen bedenken? Hij gaf de makers de volgende adviezen mee:

  • Focus op de lokale communities en ga hiermee het gesprek aan. Zie ze niet zo zeer als publiek, maar benader ze als betrokken burgers. Wie leven er in je directe omgeving? Verbind je daarmee en onderzoek wat er leeft.
  • Open een nieuwe dialoog en bouw een nieuw vocabulaire op. Durf je manier van werken te bevragen. Verbind je met geïsoleerde burgers. Vind opnieuw uit. Ontwikkel de kunst van het luisteren en de kunst van het samen verbeelden. Hoe kun je de openbare ruimte benaderen? Verbind je met de mensen die je daar tegenkomt en werk aan nieuwe artistieke producties én relaties.
  • Maak gebruik van global platforms, wissel daarop uit en werk samen op internationale schaal met andere professionals
  • Online videoconference tools zoals Zoom etc. kunnen juist heel democratisch werken. Ze bieden een mogelijkheid tot open reacties en interacties met je doelgroep, publiek of toeschouwers. En werken minder hiërarchisch dan bijvoorbeeld in het theater, met afstand tussen publiek en podium.

Bij DEN verscheen eerder een artikel over online samenwerking aan een artistiek product dat aansluit bij deze tips van Roberto.

Digitale producties en online publiek

Bij de afsluiting concludeerde Suzy Blok dat film een belangrijke techniek biedt voor makers zelf om onderzoek te doen naar bijvoorbeeld expressies en bewegingen. Maar ook dat film meer zintuigen kan prikkelen van het publiek dan verwacht. “Nieuwe werkvormen zoals een dansclip dagen makers uit om te heroverwegen wat dans is. Staging en geluid zijn ook essentieel. De editor wordt dan als het ware de tweede choreograaf.” Digitale producties bieden daarmee een belangrijke middel om publiek dat toch al online is te bereiken, verbinden, enthousiasmeren, te scholen en te prikkelen en verleiden tot bezoek aan live optredens.

Meer lezen over dit online atelier? Freek Duinhof schreef er een blog over op de website van EDN.