Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

TIK-TIK: een multizintuiglijke app voor blinde en slechtziende tentoonstellingsbezoekers

Kunst voelen, ruiken en horen. Met de app TIK-TIK gaan kunstwerken leven, zonder dat je ze hoeft te zien… De indoor navigatie-app werd ontwikkeld als oplossing voor de vraag: hoe kunnen we blinde en slechtziende museumbezoekers zelfstandig toegang geven tot een tentoonstelling, waarbij zij de geëxposeerde kunstwerken via multizintuiglijke technieken ervaren? Met TIK-TIK op hun smartphone vinden blinde en slechtziende bezoekers hun weg door het Van Abbemuseum en ontdekken ze ook diepere betekenissen van de tentoongestelde kunstwerken.

Aanleiding om met het project TIK-TIK te starten

Marleen Hartjes is verantwoordelijk voor publieksontwikkeling en inclusie bij het Van Abbemuseum. Zij vertelt: “Traditionele musea zijn plekken voor de ogen. Het zijn ruimten met witte muren, waarin kunst tentoongesteld wordt; zogenaamde ‘white cubes’. Maar dat is toch vreemd, eigenlijk? Bezoekers komen met hun hele lichaam naar het museum - inclusief al hun zintuigen - maar ín het museum gebruiken ze alleen maar hun ogen.” Marleen betoogt om kunst multizintuiglijk te presenteren: “Blinden en slechtzienden ervaren esthetiek niet door te kijken, maar bijvoorbeeld door te voelen. Ons museum wil inclusief zijn en iedereen in het museum verwelkomen. Door multizintuiglijke interventies, gekoppeld aan een app, wordt het museum een plek waar blinden en slechtzienden zelfstandig toegang krijgen tot kunst en alle andere bezoekers een verrijkende multizintuiglijke ervaring kunnen meemaken.”

Multizintuiglijke interventie?

Interventies zijn methoden en technieken die je gebruikt om gedrag te veranderen en omstandigheden te beïnvloeden. Ze hebben als doel om de kwaliteit een bezoek of activiteit te verhogen.

Bekijk onderstaande mini-documentaire waarin Vincent Bijlo de collectie van het Van Abbemuseum ervaart door middel van zijn andere zintuigen.

Traditionele musea zijn plekken voor de ogen. Door multizintuiglijke interventies, gekoppeld aan de TIK-TIK app, wordt het museum een plek waar blinden en slechtzienden zelfstandig toegang krijgen tot kunst.
Pionierproject Open Call for ideas

Samen met het Van Abbemuseum maakte de blinde ontwerper Simon Dogger plannen voor het multizintuiglijke project TIK-TIK. DEN honoreerde het project in het kader van de Open Call for ideas. TIK-TIK was een van de drie Open Call pionierprojecten in de categorie inclusiviteit en multizintuiglijkheid.

De gedachte achter de Open Call was dat technologie veel mogelijkheden biedt voor de kunsten doordat het reflectie oproept, verbindingen legt met specifieke groepen en uitdaagt verder te kijken naar een andere manier van werken. Innovaties kunnen helpen artistieke ervaringen over te brengen en op nieuwe manieren verbindingen te maken met het publiek. Deze nieuwe mogelijkheden wilde DEN samen met de kunstensector onderzoeken middels het TIK-TIK project, het IMPAKT Beyond project en het Performance Technology Lab.

TIK-TIK in het kort

TIK-TIK is een indoor navigatie app op je mobiele telefoon, waarmee je niet alleen de weg in het gebouw kunt vinden, maar ook tot de diepere betekenis van kunstwerken kunt komen. Om de zintuiglijke ervaring verder te verdiepen, koppelde het Van Abbemuseum deze app aan multizintuiglijke interventies in de museumzalen zelf. Hierbij worden de tastzin, de reuk en het gehoor geactiveerd. Zo is een uitgebalanceerde verzameling interventies bij kunstwerken ontstaan, waarmee de blinde of slechtziende bezoeker de tentoonstelling als geheel ervaart. En ook voor ziende bezoekers zal TIK-TIK als een verrijking van de museumervaring werken.

Augmented Reality

Marleen Hartjes: “We deden een aantal tests om te bepalen welke digitale technieken het meest geschikt waren voor het mogelijk maken van multizintuiglijke beleving van kunst. Samen met Simon Dogger hebben we onze vraag voor een indoor navigation app neergelegd bij softwaredeveloper Vention. Het antwoord bleek in Augmented Reality te liggen. Augmented Reality (AR) is een techniek die de realiteit verrijkt met een virtuele laag, bijvoorbeeld via je smartphone. In TIK-TIK is de nieuwste versie van deze AR technologieën gebruikt. De app scant de ruimte in 3D en kan die ruimte daarna herkennen. Hij kan berekenen waar je bent en hoe je je bestemming kan bereiken.”

Vention heeft, voorafgaand aan de ontwikkeling van de app, een onderzoek uitgevoerd om erachter te komen of de doelen van het museum technisch gezien behaald konden worden. In het onderzoekstraject is onder meer onderzocht of de ARKit Apple toolkit nauwkeurig genoeg was voor een locatie-app; werd de haptische feedback (trillingen op je apparaat bij bewegingen via Core Haptics) getest en geïmplementeerd; werd een framework voor meerdere apps (ook voor andere musea) bedacht en zijn de technische mogelijkheden getest.

Resultaten tot nu toe

Er is een ruwe versie van de TIK-TIK app ontwikkeld. De grenzen van wat er technisch mogelijk is, zijn verkend, maar daarmee is de app nog niet definitief klaar voor gebruik in het museum. De haptische trillingen werken, de ruimte kan worden opgeslagen, je kunt ad hoc je bestemming wijzigen en je krijgt informatie over de kunstwerken en de interventies in de museumzaal. De technische basis functioneert.

Marleen: “We hebben de begane grond van het Van Abbemuseum ingericht om de wisselwerking tussen de app en de multizintuiglijke interventies uit te laten testen door de doelgroep van blinden en slechtzienden. Maar toen kwam COVID-19. Het gebruikersonderzoek moest wegens de corona-maatregelen uitgesteld worden. Volgens de nieuwe planning gaan we na de zomervakantie (september 2020) meten wat de testgroep van twintig blinde en slechtziende bezoekers vindt van de app. We gaan kijken of we het scannen van de ruimte kunnen verbeteren en vergemakkelijken. Ook gaan we onderzoeken wat de beste ‘voelhoogte’ is. In traditionele exposities wordt uitgegaan van ooghoogte. We gaan testen hoe de informatie uit vakliteratuur over multizintuiglijke beleving praktisch uitpakt. Er is een framework opgezet dat kan worden aangepast aan de wensen van andere aanbieders/gebruikers, zoals collega-musea. Validatieonderzoeken met verschillende doelgroepen en locaties moeten de kwaliteit van de app zelf en de meerwaarde voor de beleving van kunst duidelijk gaan maken.”

Opgedane kennis over digitale techniek

Hoe de app de ruimte in kaart brengt, is te vergelijken met het gebruik van overtrekpapier. De app ziet een plattegrond van de ruimte en legt daar een soort digitaal ‘overtrekpapier’ overheen, waarop hij de route tekent die gelopen mag worden. Zolang het overtrekpapier op zijn plek blijft liggen, klopt de looproute met de plattegrond. Zodra het overtrekpapier los raakt en gaat schuiven, kan het zijn dat de route dwars door muren gaat. Wanneer de app zijn tracking verliest, schuift het overtrekpapier en verliest de app zijn nauwkeurigheid. Als de app de ruimte weer herkent na verlies van tracking, probeert hij het overtrekpapier weer terug te leggen op zijn plek. Dit gaat in 90% van de gevallen goed, maar soms legt de app het een beetje schuin terug.

Hieruit is geleerd dat een goede tracking enorm belangrijk voor het functioneren van de app. De kwaliteit van de tracking is afhankelijk van de hoeveelheid details die de camera waar kan nemen. Een goed verlichte ruimte zorgt voor de best mogelijke resultaten, doordat de camera dan details kan zien waarmee de app zichzelf kan lokaliseren in de ruimte. Oppervlaktes met details helpen ook bij de positiebepaling, want details zorgen ervoor dat de camera herkent dat het beeld beweegt. Na uitgebreid testen bleek een verminderde tracking te komen door de hoeveelheid licht en de effenheid van de vloeren in de museumzalen. Dit maakt de app onbruikbaar voor veel musea, waar de meeste muren en vloeren gelijkmatig van kleur zijn.

“Samen met Vention en Simon Dogger hebben we gekeken naar oplossingen. In de ruimtes met een houten vloer was er genoeg reliëf om een nauwkeurige positie te bepalen. Daar hebben we de verlichting verhoogd naar het maximaal toelaatbare voor de kunst die op dat moment in de ruimte gepresenteerd werd. Dit zorgde ervoor dat de app weer werkte, maar het is geen duurzame oplossing. Musea passen de verlichting specifiek aan op de kunst die er in de zaal te zien is. Wanneer er werk op papier getoond wordt – met name tekeningen – dient de hoeveelheid lux zeer laag te blijven om lichtbeschadiging te voorkomen. Er kan dus niet in elke museumzaal rekening gehouden worden met de vereisten van de app. Om de app bruikbaar te maken, zou die moeten inspelen op wat het museum doet en niet andersom. En zo zijn er nog meer technische problemen waarvoor we een oplossing moeten vinden.”

Multizintuiglijke interventies in de tentoonstelling en later in het hele museum

Er zijn in totaal vijftien kunstwerken uit de collectie vertaald in tast, geur en/of geluid. Er is daarbij aanvullende informatie opgesteld over waar ze geplaatst kunnen worden, hoe ze toegankelijk worden gemaakt voor de blinde en slechtziende gebruikers van de app en hoe het verhaal van de tentoonstelling wordt opgebouwd in de app. Marleen: “Na de ontwikkelfase en toepassing in een deel van de collectiepresentatie, willen we TIK-TIK en de multizintuiglijke interventies volledig integreren in onze plannen voor de nieuwe vierjarige collectiepresentatie (vanaf september 2021).”

“Het Van Abbemuseum heeft veel ervaring met het maken van multizintuiglijke vertalingen en bijbehorende programma’s, maar het toegankelijk maken daarvan via een app en het permanent op zaal beschikbaar stellen voor iedereen, is nieuw. Normaliter is er een begeleider die blinde en slechtziende bezoekers begeleidt in het interpreteren van het kunstwerk door middel van een multizintuiglijke vertaling, maar nu komt deze begeleiding via de app. Dit betekent dat we heel goed moeten beschrijven waar de interventie zich bevindt (aanvullend op de navigatie vanuit de app) en hoe deze gebruikt moet worden. Daarnaast moet de interventie zo geplaatst worden in de tentoonstelling dat er genoeg ruimte is voor mensen met een rolstoel om er langs te kunnen, en dat het niet te dicht bij een kunstwerk staat.

De app wordt nu op 1000m2 getest, maar moet op den duur voor het hele collectiegebouw werken. We zijn nog aan het nadenken over verschillende mogelijkheden om de app en de interventies duurzaam te implementeren in onze dagelijkse praktijk.

In de nabije toekomst zullen we al bij aanvang van de ontwikkeling van het tentoonstellingsontwerp, rekening gaan houden met een inclusief ontwerp waarin multizintuigelijke interventies zijn geïntegreerd. In dit proces herdefiniëren we de traditionele ‘white cube’, ‘het museum voor de ogen’ en ontwikkelen we een nieuwe actieve en inclusievere relatie met de bezoeker in de ervaring van het kunstwerk met alle zintuigen.”

De tentoonstelling doet aanspraak op alle zintuigen. Je voelt schilderijen, ruikt de sfeer en hoort via een audiolandschap het werk. […] Het is een totaal andere museumervaring dan je gewend bent, zeker ook als ziende bezoeker!

Verdere ontwikkeling van het businessmodel

In eerste instantie wordt TIK-TIK voor blinde en slechtziende bezoekers ontwikkeld, maar op de langere termijn dient de app ook toegankelijk te worden gemaakt voor andere doelgroepen. TIK-TIK zou op lange termijn een integrale app voor verschillende bezoekersgroepen moeten zijn, zodat er niet verschillende apps en audiotours in een museum naast elkaar hoeven te bestaan. TIK-TIK als indoor navigatie voor blinden heeft ook de interesse gewekt in sectoren buiten het museum, zoals treinstations van de NS en vlieghaven Schiphol. 

TIK-TIK moet voor alle musea kunnen werken. Daarom is het heel belangrijk om de app te testen en verder te ontwikkelen.

Het project TIK-TIK is tot stand gekomen dankzij een samenwerking tussen het Van Abbemuseum Eindhoven, de ontwerper Simon Dogger, softwareontwikkelaar Vention en met steun van kennisinstituut DEN.

Meer lezen

Meer weten over het TIK-TIK project of kennis uitwisselen over publieksontwikkeling en inclusiviteit: Marleen Hartjes, Van Abbemuseum

Pagina van het Van Abbemuseum over kunst voor blinden en slechtzienden

Thema's
Deel dit artikel