Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

Er is meer mogelijk dan je denkt: virtueel samenwerken aan artistieke producties

Digitaal samenwerken aan artistieke processen heeft een aantal voordelen ten opzichte van fysiek met elkaar brainstormen en ontwikkelen. Zo kun je makkelijker samenwerken met makers uit het buitenland en je bent veel minder afhankelijk van tijd en plaats.

Sommige artistieke projecten of producten lenen zich goed voor digitale samenwerking. Denk bijvoorbeeld aan het maken van animatiefilms, digitale verhalen en podcasts. De eindproducten zijn vaak digitaal en hebben een vaste vorm. Voor andere kunstvormen kan het lastiger zijn om op afstand samen te werken, zoals bij het maken van een dansvoorstelling of een opera, waar men bovendien gewend is om steeds in één ruimte aan een productie te werken. Toch kan ook hier virtueel worden samengewerkt. In dit artikel beschrijven we de ervaringen van een aantal makers en instellingen die nu al op afstand samenwerken en geven we tips voor een succesvolle samenwerking op afstand.

Niet alles kan op afstand, maar veel wel

VIA ZUID is een Limburgse instelling die talentvolle makers ondersteunt met financiering, coaching, coproductie en een netwerk van contacten met podia en andere speelplekken. Op die manier hebben ze bijvoorbeeld het Cement festival ondersteund. De organisatie is nomadisch, wat wil zeggen dat ze geen vast kantoor hebben en wisselen tussen verschillende plekken in Limburg (Sittard-Geleen, Maastricht en Heerlen). Ook werken ze veel samen op afstand. We spraken hierover met Ton Driessen, zakelijk directeur van VIA ZUID. In zijn optiek kan heel veel op afstand gedaan worden, zeker in het creatieve ontwikkelproces waarbij de artistieke concepten worden ontwikkeld en de inhoud van een voorstelling wordt samengesteld. Makers kunnen prima digitaal op elkaars ideeën reageren en doorontwikkelen. Daarbij is het wel belangrijk om elkaar en de makers regelmatig in het echt te zien. Dat geldt ook voor de makers onderling volgens Ton, omdat kunstvormen als theater, live muziek en dans toch altijd wel een fysieke samenwerkingscomponent nodig hebben. Met name bij het repetitieproces blijft het belangrijk om met elkaar in één ruimte te zijn.

Logo VIAZUID

Niet alles kan dus altijd online en op afstand. Wel zou er veel meer gebruik gemaakt kunnen worden van digitale middelen dan nu vaak gebeurt in de verschillende kunstvormen. Vooral het uitwisselen van artistieke ideeën kan prima digitaal en werkt op die manier soms zelfs sneller. De volgende twee voorbeelden laten zien hoe dat werkt in de praktijk.

Ontwerpen op afstand

Iemand die al veel online samenwerkt met andere partijen is character designer Wouter Tulp. Hij tekent karakters en figuren voor animatiefilms, voor hem zit het voordeel van deze manier van werken juist ook in het indelen van de eigen tijd en de mogelijkheden voor internationale samenwerking. Nadelen zijn er volgens hem ook: je mist de gesprekken in de wandelgangen. Daarom brengt hij ook tijd door in een studio. De buzz die daar hangt en omgeven zijn door mensen die allemaal met hetzelfde bezig zijn kan enorm inspireren. Een ander nadeel is dat op afstand werken voor onzekerheid kan zorgen. Je kunt moeilijker aftasten of je op de goede weg zit en of men tevreden is.

De werkzaamheden van Wouter zitten vooral aan het begin van het maakproces van een animatiefilm. Die conceptfase, waarin het script in het beginstadium zit en alles nog bedacht moet worden kan prima op afstand worden gedaan. Wouter spreekt via Skype, Hangouts, Zoom, of andere software met de regisseur, art director en of producer om duidelijk te krijgen wat er voor dit project nodig is en wat men van hem verwacht. Vervolgens gaat hij aan het werk. Afhankelijk van het project zijn er dagelijks of wekelijks momenten waarop hij laat zien wat hij heeft gemaakt en eventueel ontwerpen uitwisselt met andere makers. Dat laatste heeft zijn voorkeur, maar is in de filmindustrie niet altijd gebruikelijk. In zijn optiek kan niet alles op afstand gedaan worden, met name in de productiefase moet je ook fysiek bij elkaar komen.  Je mist een bepaalde creatieve energie als je altijd alleen bezig bent.

Opera op afstand

Annette Mees is het hoofd van het Audience Lab, een relatief nieuwe afdeling bij The Royal Opera House in Londen. In het Audience Lab houden ze zich bezig met nieuwe technologie (zoals virtual reality, mixed reality, binaural) en hoe je die kunt gebruiken om nieuwe vormen van opera en dans te maken en hoe je daarmee ook een breder publiek kunt bereiken, via andere kanalen. De kernvraag daarbij is: hoe blijf je met die nieuwe technologieën goede kunst maken? Eén van de projecten waar ze aan werken is een location-based-event opera. Daarvoor hebben ze het artistieke proces ook onder de loep genomen. Normaal gesproken vindt het creatieve ontwikkelproces in één ruimte plaats, waarbij het hele creatieve team een aantal dagen fysiek bij elkaar zit en zo alle ideeën uitwerkt. Voor dit project hebben ze dat digitaal gedaan door elke dag aan het begin en het einde een virtuele sessie te organiseren, waarbij de ideeën werden vastgelegd in Miro. Gedurende de dag gingen de makers vanuit hun eigen expertise met de ideeën aan de slag en legden ze dat proces ook op een aantal momenten vast om later te delen met de anderen.

Annette en haar team waren erg enthousiast over deze nieuwe manier van samenwerken. Doordat makers op afstand in hun eigen studio of atelier werkten, konden ze de ideeën veel sneller en beter uitwerken. De eigen omgeving werkte in dit geval veel inspirerender dan het kantoor of het theater waar deze sessies normaal gesproken hadden plaatsgevonden. Ook werd de inbreng van de verschillende deelnemers aan de sessies veel evenwichtiger. Door de beperkte tijd kreeg iedereen evenveel ruimte om zijn of haar ideeën te tonen.

Werken op afstand zorgt er bovendien voor dat je kunt samenwerken met makers die normaal beperkt zijn in hun mogelijkheden om te reizen, volle schema’s hebben of waarvoor geen budget is om die over te laten komen naar een specifieke locatie. Ook voor de langere termijn zijn er veel voordelen: doordat bijvoorbeeld de componist en de lead sopraan, nu al op afstand samen repeteren en aan de muziek werken, ontstaat er een beter artistiek product.

Net als Wouter en Ton geeft ook Annette aan dat niet alles digitaal kan. Zeker wanneer je met meerdere zangers werkt, moet in ieder geval een deel van het repetitieproces fysiek, waarbij je op elkaar moet inspelen qua beweging en non-verbale communicatie. Ook zij mist de spontane interactie die je wel hebt als je fysiek met elkaar werkt, of dit nu gaat om repetities of vergaderingen. Bovendien moet je ervoor oppassen dat je niet alleen maar gericht bent op efficiëntie: toeval en de ideeën die ontstaan doordat mensen reageren op elkaar zijn heel belangrijk voor het artistieke proces. Die valkuil is groter bij werken op afstand. Het allerbelangrijkste is echter volgens Annette dat je het fysieke samenwerkingsproces niet probeert te kopiëren, maar nadenkt over een nieuwe manier waarbij je wel de kern van het creatieve proces vasthoudt.

Op afstand samenwerken met je publiek

Bovenstaande voorbeelden laten zien dat samenwerkingen die in ieder geval deels op afstand plaatsvinden, nieuwe vormen van creativiteit aanboren, leiden tot een ander maakproces en daarmee ook deels andere artistieke uitkomsten. Dat blijkt ook uit de serie ‘Together apart’ van Pakhuis de Zwijger, waarin verschillende makers worden geïnterviewd over hoe zij nu noodgedwongen op afstand met elkaar samenwerken. In vier sessies wordt gekeken naar creativiteit op afstand in de filmindustrie, de podiumkunsten, de mode-industrie en de muzieksector. Ook in deze serie zien makers meer mogelijkheden om samen te werken met anderen en ontstaan er andere vormen van creativiteit.

Wat met name in de podiumkunsten gemist wordt, is de directe interactie met het publiek en de energie die ontstaat. Voor deze energie is virtueel geen vervanging. Wel kun je op andere manieren op zoek naar die energie en interactie. Makers uit de filmindustrie en mode, zagen bijvoorbeeld kansen om online samen te werken met je publiek door ze bij het maakproces te betrekken. Daardoor wordt ook de artistieke uitkomst beïnvloedt en maak je van je publiek actieve deelnemers.

Bewaren van je proces

Virtueel werken biedt ook kansen voor archivering van je werkprocessen. Dat is immers voor een deel al direct digitaal gemaakt en kan net zo goed relevant zijn als het eindproduct. In een eerder artikel gaven we tips over hoe je je werk een langer leven geeft en duurzaam kunt bewaren aan de hand van een vragenlijst. Die vragenlijst is ook van toepassing op het proces zelf. Als je je proces bewaard kun je concepten of delen van je werk hergebruiken voor nieuw werk. Als je werk in opdracht hebt gemaakt, is het wel goed om daar afspraken over te maken en vast te leggen. Soms willen opdrachtgevers ook het auteursrecht en eigenaarschap van schetsen en concepten. Toch kun je ook daar op creatieve manieren zo’n draai aan geven dat je zaken kunt hergebruiken. Je kunt ook delen van je werkproces vrij geven voor anderen om te gebruiken, bijvoorbeeld met Creative Commons licenties. In de creatieve industrie is dit al heel gebruikelijk bij de ontwikkeling van open-source software. Op GitHub is een enorme community actief die samenwerkt aan software, code deelt en nieuwe diensten ontwikkelt.

Nog wat tips & tricks

Er zijn al behoorlijk wat platforms en systemen die je kunt gebruiken voor online samenwerking. Sommige daarvan zijn speciaal gebouwd voor de cultuursector, zoals het Dynamisch Archief waar je je werk kunt bewerken, opslaan, archiveren en delen met anderen. Een mooi overzicht van meer generieke hulpmiddelen vind je in het artikel ‘How to run a remote design team’ van Giacomo Lee. De Waag heeft een zogenaamde ‘Public Stack’ gepubliceerd waar je privacy-vriendelijke platforms vindt om te communiceren en samen te werken. Hoewel niet heel ideaal, kun je toch muziek maken op afstand, bijvoorbeeld met JamKazam, Ohm Studio en Jammr. Meer tips over muzikaal samenwerken vind je in dit artikel van Musician Wave.

 

Verder lezen & luisteren

Contactpersoon: Wietske van den Heuvel

Contactpersoon: Wietske van den Heuvel

Adviseur

Neem contact op met Wietske:


070 314 07 62