Direct naar de inhoud Direct naar het menu Direct naar de zoekfunctie Direct naar de footer

Online kunst beleven: Art Mediation en andere digitale belevenissen

‘Hoe zou je dit kunstwerk aan je oma beschrijven?’ Dit is een van de vragen die je tegenkomt wanneer je het nieuwe prototype voor online Art Mediation doorloopt. Grafisch ontwerper Brigitte Jansen nam hiertoe het initiatief in samenwerking met Museum Boijmans Van Beuningen. Zij vertelt samen met Yoeri Meessen (hoofd educatie Museum Boijmans) over de visie op online kunstbeleving en opgedane kennis tijdens het onderzoeksproject Online Art Mediation.

Er is geen goed of fout! Het gaat om jóuw blik op de kunstwerken.

Over het project

Brigitte Jansen, grafisch ontwerper, vertelt over de totstandkoming van haar onderzoek: “Ik wist dat museum Boijmans op zoek was naar digitale alternatieven voor kunstbeleving, omdat het de deuren voor langere tijd zou sluiten in verband met een ingrijpende renovatie. Ik ben zelf erg geïnteresseerd in het gesprek over kunst vanuit de eigen beleving en hoe je erfgoed digitaal toegankelijk kunt maken op nieuwe manieren. In mijn werk bij Beeld en Geluid had ik ervaring opgedaan met innovatieve toegang van audiovisueel erfgoed. Inmiddels had ik ook de masterclass Art Mediation aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten gevolgd. Ik wilde graag met Boijmans onderzoeken hoe je Art Mediation kunt doorvertalen naar online manieren van kunstbeleving en heb daarom een aanvraag bij het Stimuleringsfonds ingediend.”

Art Mediation onsite werd als educatievorm al in de museumzalen bij Boijmans aangeboden. Een interessante vraag voor het Rotterdamse museum was hoe je die methode in het museum vertaalt naar een online museum.

Na de toekenning van de aanvraag bij het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, regeling ‘Ruimte voor talent’, kon Brigitte samen met Museum Boijmans haar onderzoek starten.

Wat is Art Mediation

Art Mediation (offline) is een actieve vorm van bemiddeling tussen kunstwerk en kijker. Het is een vorm van publiekswerking in de tentoonstellingsruimte die draait om een open dialoog met de bezoeker, om zo samen te onderzoeken wat er gezien wordt en hoe dit beleefd wordt. Art Mediation geeft de kijker ingangen om een individuele interpretatie te vormen over het kunstwerk. Ook geeft het ruimte voor meerstemmigheid en nieuwe betekenisgeving.

Bron: Brigitte Jansen en Museum Boijmans van Beuningen; Een Handboek voor online Art Mediation, maart 2020

Tijdelijke sluiting creëert opening voor vernieuwing

Brigittes onderzoeksproject paste precies in het vernieuwingsproces en de switch naar digitaal die het museum aan het maken is.

Yoeri Meessen - hoofd educatie Boijmans - vertelt: “Wij zijn gaan nadenken over de fundamentele vraag wat het is om een museum te zijn. Daarbij zijn ook kwesties naar voren gekomen als: hoe deel je je collectie met het publiek, op welke plekken en op wat voor manier.”

Over de bouwwerkzaamheden in het Museumpark Rotterdam zegt Yoeri: “Met de komst van een nieuw depot - het eerste volledig bezoekbare museumdepot in de wereld - gaan we onze collectie van 151.000 stukken als verzameling delen. Daarbij worden ook de werkzaamheden van het museum gepresenteerd. Het gaat niet meer alleen om het kunsthistorische verhaal, maar ook over het beheer en behoud van de verzameling. Bezoekers kunnen bijvoorbeeld zien hoe objecten ingepakt en restauraties uitgevoerd worden. Het wordt een bijzonder gebouw met spiegels aan de buitenkant en bomen op het dak.

Als je toch al gaat vernieuwen rijst ook de vraag: hoe kan de online aanwezigheid van het museum gaan werken? “We denken dat de website als online middel om de bezoeker fysiek naar het museum te, achterhaald is. We komen erachter dat de digitale aanwezigheid van een museum ook als een volledige, volwaardige kunstbeleving kan werken. Maar de vraag is dan: Hoe kun je de methodes die je in het museum gebruikt vertalen naar een online kunstbeleving? Dit project van Brigitte is een eerste experiment hiermee. We onderzoeken wat online kan werken en wat niet. Een eerste stap in ‘learning by doing’.”

Museum Boijmans was vanwege de geplande tijdelijke sluiting al ruim vóór de coronacrisis bezig met vraagstukken over online kansen. Waar veel andere culturele instellingen werden overvallen door de plotselinge sluiting, had Boijmans een voorsprong.

“Inderdaad”, vertelt Yoeri. “Wij waren al bezig en werden dus niet verrast. Al hebben wij wel activiteiten moeten stopzetten, die we als alternatief voor het bezoek aan ons museum hadden georganiseerd. Maar een gesloten museum heeft natuurlijk veel minder last van de sluitingsmaatregelen vanwege een virus.”

Bij het gesprek is ook de webredacteur van museum Escher in het Paleis, Erik Kersten aangeschoven. Erik was deelnemer bij de workshop die Brigitte Jansen en Boijmans aan het eind van het project organiseerden, en heeft daar - als geïnteresseerde -  kennis gemaakt met de kansen van online Art Mediation.

Erik Kersten antwoordt op de vraag hoe zíjn museum gereageerd heeft op de sluiting vanwege COVID-19, dat hij van een nood een deugd heeft gemaakt. “De dag voor de maatregelen in verband met het coronavirus hadden we de workshop Online Art Mediation, met Brigitte en een aantal collega-instellingen. Ik had daar wat ideeën opgedaan en realiseerde me dat we als museum meer kunnen doen dan ‘zenden’ naar ons publiek. Maar toen stond ineens alles stil. Ik heb wel een 360° tour gemaakt waarmee onze online bezoekers virtueel door het museum kunnen lopen. We hadden die 360° foto’s toevallig net laten maken. Eigenlijk waren ze bedoeld voor een toerismebeurs, waar we met VR-brillen een experience wilden neerzetten. Maar doordat die beurs niet kon doorgaan, heb ik er een virtuele tour van gemaakt.”

Online beleving vergt een andere aanpak

Boijmans biedt ook een virtuele tour door het museum aan. Deze vorm van online beleving heeft echter wat Yoeri betreft niet de toekomst. Over de zeer korte de opleving van het succes van de virtuele 360° tour tijdens de coronacrisis verscheen op Museumhack een helder artikel.

Yoeri: “Het mooie van het online Art Mediation-project is juist dat we niet kijken naar wat we aan fysieke ruimte online plaatsen wat je bijvoorbeeld wel doet met zo’n 360° tour. We laten met dit project zien dat er online mogelijkheden zijn die je offline niet hebt.”

Brigitte vult aan: “Eerst noemden we het project nog ‘De digitale tentoonstellingsruimte’, maar we kwamen er al snel achter dat het online nabootsen van een tentoonstellingszaal niet de juiste insteek was. De nadruk moest vooral liggen op het online beléven van kunst.”

Yoeri vervolgt: “Een kunstwerk in het echt zien, blijft volgens mij nog altijd een betere beleving dan een plaatje ervan bekijken. Hoe goed je ook kunt inzoomen. Dat geldt ook voor een tentoonstellingszaal; als je mag kiezen tussen een bezoek aan een echte expositie of een virtuele tentoonstelling, dan kies je voor de echte. Maar dat wil niet zeggen dat er online geen dingen mogelijk zijn die offline juist niet kunnen! Je kunt daarbij denken aan andere vormen van interactie. Het is de kunst om voor de digitale kunstbeleving gebruik te maken van de kracht van de online wereld. Het is dan geen digitale versie van de fysieke wereld, maar idealiter zijn de virtuele en fysieke beleving complementair aan elkaar. Wat ik zo mooi vind aan dit project, is dat we onderzoeken hoe je beide kunt doen, fysiek én online.”

Auteursrecht

Voor het prototype dat in het Art Mediation-project ontwikkeld is, werd gekozen voor rechtenvrije afbeeldingen.

Brigitte: “De eerste randvoorwaarde die we gesteld hebben is dat het gebruikte beeldmateriaal in het publieke domein moet vallen, of dat de auteursrechten bij het museum berusten. Uiteraard geldt voor elk online gebruik dat je altijd rekening moet houden met de rechten.”

Voor het gebruik van beeld in een online cursus zoals die in concept ontwikkeld is, zijn volgens Brigitte overigens wel heldere afspraken te maken. “Dan vallen de kosten van het auteursrecht nog wel mee. We hebben nu in het prototype een kleine hoeveelheid werken uit de collectie van Boijmans uitgewerkt, maar dat aantal zou bij een echte cursus uitgebreid moeten worden. Gelukkig vallen er voor ons genoeg rechtenvrije werken te kiezen uit de enorme collectie van Boijmans.”

Het prototype en interactie met je publiek

Het online prototype behandelt vijf kunstwerken, waarover de deelnemer aan de hand van verschillende soorten opdrachten een mening of indruk kan geven. Via gesproken aanwijzingen wordt de cursist door de vragen geleid. De cursist bestudeert elk kunstwerk een minuut lang en kan daarbij inzoomen op details. Daarna volgen de vragen, waarop steeds een persoonlijk antwoord gegeven moet worden. Er is geen goed of fout.

Brigitte: “Met de selectie van vijf verschillende kunstwerken konden we verschillende soorten interacties, vragen en visualisaties uitproberen.”

© Brigitte Jansen
Introductiepagina Kunst kijken met Boijmans
© Brigitte Jansen
Overzichtspagina Kunst kijken met Boijmans

Erik ziet kansen voor interactie: “Het prototype gaat  echt helpen bij de inhoudelijke reactie op kunst. Je kunt sturing geven door de vragen en je kunt de bezoeker een beetje prikkelen. Ook al is het vast niet voor iedereen de fijnste manier. Voor de educatie en om het gesprek op gang helpen bij mensen die al geïnteresseerd zijn, is dit concept wel heel geschikt.”

“Inderdaad”, zegt Brigitte, “dit prototype is bedoeld voor bezoekers die al interesse hebben in kunst en bereid zijn om er wat tijd in te stoppen. Het geëngageerde museumpubliek dat enigszins digitaal vaardig is, zo tussen de 25 en 45 jaar.”

Er zijn bij Art Mediation - ook in de zalen - vaak mensen die meer informatie willen. Bezoekers geven hun mening of delen hun gevoel bij een kunstwerk, maar daarna ontstaat toch de behoefte aan een reactie. Ze willen bijvoorbeeld graag weten waarom het museum het kunstwerk toont, of wat de kunstenaar ermee bedoeld heeft. Daar voorziet het huidige online prototype nog niet in.

Brigitte licht toe: “Het zijn op dit moment nog hard gecodeerde gegevens, die niet aangepast zijn aan de antwoorden van de cursist. Wel wordt duidelijk gecommuniceerd dat de gegeven antwoorden niet goed of fout kunnen zijn, omdat het gaat om persoonlijke beleving en meningen.”

“We testen in het prototype naast verschillende soorten vragen ook verschillende interactie-technieken, zoals swipen, klikken en inzoomen. Interactie met andere gebruikers zit er nog niet in. Als we het ooit verder ontwikkelen, willen we de feedback van de testers op deze versie graag meenemen. Het testen van het prototype is een middel om het huidige concept te verbeteren en interactiever te maken.”

Erik heeft ideeën over hoe je online meer interactie zou kunnen faciliteren: “Bij Art Mediation in een groep worden veel persoonlijke meningen uitgewisseld. Thuis in je eentje achter een schermpje beleef je het heel anders. Misschien zou je een systeem kunnen gebruiken zoals dat door scholen voor afstandsonderwijs wordt toegepast. Dat een groep tegelijkertijd inlogt en reageert op een centraal gestelde vraag, waarbij doorgevragen en terugkoppeling mogelijk zijn.”

In het huidige prototype krijg je wel een aantal reacties van andere deelnemers te zien, nadat je de laatste vraag beantwoord hebt. Daarbij wordt ook gevraagd welke antwoorden van andere cursisten jou het meest aanspreken. Dat geeft je enigszins het idee dat je iets gezamenlijk doet, ook al ontvang je zelf geen respons op jouw antwoorden.

Ik vond de opdrachten zo prikkelend, zo divers, ik maakte alle opdrachten achter elkaar! Ik was ook erg blij dat ik kon inzoomen en uitgesneden details te zien kreeg. Dit zijn dingen die je echt alleen kan zien met behulp van de computer.

Bewust bezig zijn met je blik, en verschillende kunstwerken in een nieuwe context zien.

- Reacties van deelnemers

Analyse online Art Mediation

Op het moment van dit gesprek hadden 410 unieke bezoekers het online prototype uitgeprobeerd. Het werd goed gewaardeerd, met gemiddeld een 8,1. Een uitgebreide analyse van de data via Google Analytics en de reacties van bezoekers wordt nog gemaakt.

Erik onderzoekt nog hoe online Art Mediation geschikt zou kunnen zijn voor zijn collectie:  “Het werk van Escher is geschikt voor eigen interpretatie, maar ik betwijfel of wij ook een online cursus gaan maken. Ik zie meer in de mogelijkheid van een plug-in bij een werk op onze website. We zouden dan bij een afgebeeld werk de optie kunnen toevoegen: ‘Ga hier in gesprek over dit werk’. Dat zou wel cool zijn.”

Brigitte reageert op die mogelijkheid: “Je zou elke losse opdracht ook als een widget of een plug-in op je website kunnen zetten. Dan blijft nog wel even de vraag hoe je de bezoekers echt meeneemt en uitnodigt om een eigen interpretatie te geven. De meeste mensen komen op je site voor feitelijke informatie.”

Yoeri: “We willen naar aanleiding van de uitkomsten ook verder met de algemene vraag wat interactie online eigenlijk is. Fysiek in het museum is Art Mediation een manier om het gesprek over kunst te modereren. Maar misschien leent een digitale variant zich voor andere online werkvormen om het gesprek over kunst te voeren. We willen ook onderzoeken hoe mensen online samenwerken en hoe die techniek het gesprek over kunst kan faciliteren.”

Ook zou het volgens hem interessant kunnen zijn om een soort ‘Art Tinder’ te gebruiken. “In het prototype doen we ook zoiets. Stel dat we dat voor andere delen van onze collectie zouden kunnen gebruiken. Dan worden de werken die voor het museum topstukken zijn, misschien veel minder geliket door het publiek. Ik ben best benieuwd hoe het publiek de collectie zou beoordelen.”

Pleidooi voor online kunstbeleving

Brigitte: “Musea zitten digitaal nog erg in de informatievoorziening en veel minder in de kunstbeleving. Dat vind ik raar, want in de fysieke vorm richten ze zich wel erg op de beleving van kunst. Waarom blijft de digitale kunstbeleving daar zo bij achter? Ik hoop dat ons project ook voor andere instellingen een aanleiding vormt om daar meer over na te denken! Misschien zouden de musea ook kunnen leren van de interactie die andere sectoren, zoals theater, film, muziek, of audiovisuele instellingen toepassen. Die doen volgens mij al meer met digitale technieken voor online beleving.”

Yoeri benadrukt het onderscheid tussen de collectie online zetten, toegankelijkheid en online kunstbeleving aanbieden. “Als je de collectie online zet, betekent dat nog niet dat je museum online toegankelijk is. Dat geldt net zo goed voor de fysieke toegankelijkheid. Is je museum toegankelijk zodra je voor zoveel mogelijk mensen de toegang mogelijk maakt? Er zijn nog heel veel andere drempels waar je bezoekers over moeten, voordat je echt toegankelijk bent!

Online Art Mediation laagdrempelig aanbieden

Erik vertelt: “Als ik door ons museum loop en luister wat mensen tegen elkaar zeggen, is dat vaak heel ontspannen. Ze zijn dan meestal met iemand samen die dezelfde voorkennis heeft, of aan wie ze gemakkelijk hun mening vertellen. Je zou die state of mind ook online willen nabootsen.”

Yoeri reageert hierop met uitkomsten uit publieksonderzoek: “Tot ontsteltenis van veel museummedewerkers blijken bezoekers liever naar een museum te gaan om iets met iemand samen te doen, dan om iets te leren. Die andere persoon, waarmee mensen naar het museum gaan, is veel belangrijker dan het verhaal, de kunst of de kunstenaar. Wij zouden graag een manier vinden om dit aspect te faciliteren, ook digitaal. Want dat is uiteindelijk waar mensen naar op zoek zijn; samen iets doen.”

Erik: “Het zou ook mooi zijn om gecombineerde tickets voor de online beleving en fysiek bezoek te verkopen. Daarmee kunnen de bezoekers zich online voorbereiden op het museumbezoek, of belevingsvragen over de kunstwerken in de museumzaal beantwoorden.”

Zelf zie ik ook marketingkansen voor online Art Mediation. Je kunt deelnemers bijvoorbeeld laten stemmen welk kunstwerk uit de collectie ze in een volgende cursus behandeld willen zien. Ook zou je ze kunnen uitnodigen om hun persoonlijke antwoorden via social media te delen. Of je zou de cursus kunnen gebruiken voor een challenge in de trant van: welk gegeven antwoord past het beste bij het gevoel van de andere deelnemers?

Interesse?

Is je belangstelling gewekt en zou je ook iets met online Art Mediation willen doen? Neem contact op met Brigitte Jansen

Meer informatie

Het prototype kan online uitgeprobeerd worden via de website van het Museum Boijmans Van Beuningen. Reserveer er een half uurtje voor. Laat via het feedbackformulier weten wat je ervan vond en welke tips je hebt voor de doorontwikkeling van het prototype.

Lees het Handboek Online Art Mediation met de onderliggende principes.

Bekijk een filmpje over het Online Art Mediation-project 

Lees de  achtergronden bij het onderzoek

Contactpersoon: Else Laura Rademaker

Contactpersoon: Else Laura Rademaker

Communicatiemedewerker

Neem contact op met Else Laura:


070 314 07 16