Ar(t)chiving: De kunst van archiveren

Als je helemaal opnieuw zou kunnen beginnen met archiveren, hoe ziet het er dan uit? Wat is dan de betekenis van het archief?

Kunstenaars hebben op verschillende manieren een artistieke visie op de rol van het archief ontwikkeld en van archieven gebruik gemaakt. Hieronder komen een aantal voorbeelden daarvan aan bod.

Het archief als inspiratiebron

Voor veel kunstenaars en ontwerpers is een archief een belangrijke inspiratiebron voor het maken van nieuwe kunst of een ontwerp. Daarbij kan teruggegrepen worden op het eigen archief, maar zeker ook op externe archieven en andere collecties van erfgoedinstellingen. Een voorbeeld hiervan is het project Re:vive waarbij geluidskunstenaars en artiesten samples en beeldmateriaal uit audiovisuele collecties gebruiken voor nieuw werk. (Voor een indruk van Re:vive kan je ook dit filmpje bekijken)

Een ander voorbeeld van een nauwe samenwerking tussen erfgoedinstellingen en kunstenaars, is het project Open Archive. Beeld en Geluid en Het Nieuwe Instituut hebben een artist-in-residence programma, waarbij 3 kunstenaars een jaar lang in de archieven duiken om met de collecties aan de slag te gaan. De kunstwerken zijn komend najaar klaar en worden tentoongesteld in de twee instituten.

Elke collectie is in potentie interessant als bronmateriaal voor makers en er is online al veel te vinden. Om collecties goed te kunnen gebruiken, moet het wel mogelijk zijn om het materiaal te downloaden, aan te passen en opnieuw te kunnen publiceren. Dat kan bijvoorbeeld met collecties uit het publieke domein of Creative Commons licenties.

Neem bijvoorbeeld eens een kijkje in deze collecties:

Nationaal Archief 
Koninklijke Bibliotheek
Rijksstudio
Open Beelden
Wikimedia Commons
Utrechts Archief
Europeana
Open Cultuurdata API (bevat een verzameling van allerlei instellingen) 

Het archief als kunstvorm

Daarnaast zijn er diverse kunstenaars geweest die het archiveren zelf tot kunstvorm hebben verheven. Het Folk Archive uit 2005 werd samengesteld door Jeremy Deller en Alan Kane. Ze verzamelden 6 jaar lang allerlei uitingen van volkskunst in Groot-Brittannië. Ze deden dit in nauwe samenwerking met de verschillende gemeenschappen waar die kunst werd gemaakt.

Het maken van archieven werd zelfs zo populair dat de redacteuren van het platform Art Space in 2004 spraken van ‘archive fever’. De kunstwereld werd overspoeld met verzamelingen door kunstenaars rondom thema’s of bestaande personen, maar soms ook rond verzonnen personages, waardoor er fictionele archieven ontstonden.

De kunstenares Elise ’t Hart ‘archiveert’ het geluid van huizen door hier opnames van te maken. Ook van andere alledaagse geluiden zoals het bakken van brood maakt ze ‘geluidsportretten’. Ze gebruikt hierbij een eigen manier van taggen of metadateren, waarbij ze niet alleen beschrijft wat ze hoort en daar een geluidsfragment aan koppelt, maar ook haar eigen ervaring of gevoel bij het geluid. Bijvoorbeeld bij de Krustie, waar ze niet alleen het geluid beschrijft, maar ook “het meest verse, knapperige broodje dat u ooit zult horen!

Ze heeft ook samengewerkt met het Meertens Instituut, waarbij ze op zoek is gegaan naar huisgeluiden van vroeger in de collectie met opnames van dialecten. Haar bevindingen zijn ook opgenomen in de beschrijvingen van het archief en haar werk is opgenomen in het archief van het instituut.

Kunst tegen het archiveren

Er zijn ook kunstenaars die zich juist afzetten tegen de tendens om alles te bewaren en te archiveren. Jeroen van Loon deed dit met het werk ‘Ephemeral data’ tijdens het SPRING festival in 2019 in Utrecht. Gedurende 10 dagen werkte verschillende kunstenaars aan een mandala van zand in de vorm van het glasvezelnetwerk van Utrecht, waarna de mandala weer uitgeveegd werd. Bezoekers mochten geen foto’s, films of andere opnames maken en delen. Van het werk zelf is dus niets bewaard gebleven. In een interview geeft hij aan waarom:

Internet heeft het moment kapot gemaakt. Je kan nu elke dag altijd online zijn en je hoeft nergens meer bij te zijn, want je kunt alles terugzien. Het moment bestaat daardoor niet meer en dat wil ik terughalen met werk dat heel uniek, tijdelijk en lokaal is. [Bron: Spring Utrecht

Iets niet bewaren wordt daarmee een expliciete, artistieke keuze en een nieuwe kunstvorm.

Naar een creatief archief

De huidige kunstenaarsvisie op het archief gaat vooral uit van de manier waarop we nu archiveren: het aanleggen van verzamelingen objecten waar in meer of mindere mate informatie aan toe wordt gevoegd en die voor lange tijd worden bewaard. Wat nu als we helemaal opnieuw konden beginnen? Hoe draagt een archief dan bij aan de creativiteit van de kunstenaar of ontwerper? Wat wil je als kunstenaar vasthouden van je eigen werk en gebruiken van andermans werk? Zijn dat alleen de objecten en het proces, of ook emoties en interacties van je publiek? Hoe houd je zo’n archief levend? Waarom en voor wie doe je dat dan eigenlijk? Wat als  je juist helemaal niets wil bewaren?

Maandag 9 september 2019 gaf Wietske van den Heuvel een presentatie in het Nationaal Archief aan studenten van de Willem de Kooning Academie over de relatie tussen kunstenaars en archieven. Dit artikel is gebaseerd op de presentatie die ze daar gaf. Meer lezen over het bezoek van de studenten en de andere presentaties, kan in de blog van Violet Meerdink.

Auteur: Wietske van den Heuvel

Adviseur

Neem contact op met Wietske:


070 314 07 62
Thema's
Deel dit artikel