Kennis maken met... Berry van der Hoorn
3 juli 2008
In dit interview vertelt Berry van der Hoorn van Naturalis hoe zijn opleiding als bioloog, zijn interesse voor wetenschapscommunicatie en de toepassing van ICT bij kennisverspreiding prachtig in zijn werk bij elkaar komen. De verspreiding van kennis via internet is één van de grootste passies voor projectleider Berry. Hij deelt in dit gesprek zijn visie op de toekomst van digitale informatie en wat erfgoedinstellingen daar volgens hem mee zouden moeten doen.
Naam: Berry van der Hoorn
Functie: Projectleider
Instelling: Naturalis
Project: Expert in de klas, Collectie in de klas
Datum gesprek: 26 juni 2008
Naturalis is zeer actief op internet, omdat dit belangrijke mogelijkheden biedt bij de verspreiding van kennis. Berry is als projectleider betrokken bij verschillende educatieve ICT-projecten, waarbij bijvoorbeeld webconferencing wordt ingezet.
In Leiden, bij de 62 meter hoge collectietoren met buitenwand van stalen schubben, bevinden zich de kantoren van Naturalis. Daar werken vele experts, gastmedewerkers en vrijwilligers aan de verspreiding van kennis over biologie en geologie.
In Leiden, bij de 62 meter hoge collectietoren met buitenwand van stalen schubben, bevinden zich de kantoren van Naturalis. Daar werken vele experts, gastmedewerkers en vrijwilligers aan de verspreiding van kennis over biologie en geologie.
Over Naturalis
Naturalis is het nationaal natuurhistorisch archief. Er wordt kennis over biologie en geologie verzameld en uitgedragen. Naturalis bestaat uit drie componenten: het behoud en beheer van de collectie van tussen de 12 en 15 miljoen objecten, een onderzoekscomponent met wetenschappers, en een afdeling Publiek waar tentoonstellingen en kennisoverdracht onder vallen.
Naturalis is een kennis- en netwerkorganisatie. Er huist zeer specialistische kennis over biologie en geologie. Zo is er bijvoorbeeld een forensisch entomoloog, een specialist op het gebied van insecten in dode lichamen. Maar er is ook expertise die ingezet wordt voor de Algemene Inspectie Dienst (AID), bijvoorbeeld bij inspecties van onderschepte partijen planten en dieren waarvan niet bekend is waar het om gaat. De AID roept soms de hulp in van Naturalis voor de determinatie. Naturalis bezit kennis over de flora en fauna van Nederland en andere delen van de wereld, van uitgestorven planten en dieren, van mineralen en gesteenten.
Hoogtepunten
Naturalis heeft een grote kennisstructuur en een gigantische collectie.
Op de vraag wat zijn favoriete collectie is kan Berry moeilijk antwoord geven. Hij heeft een passie voor vogels, maar dan toch het liefst in de vrije natuur. ´Misschien vind ik de historische collecties het meest bijzonder. Daar hebben we objecten die je niet meer in de natuur kunt zien. Denk aan fossielen van dieren die gedurende de ijstijden leefden, zoals mammoeten. Wist je dat er ook expedities door Naturalis ondernomen worden? Zo graven collega´s op Mauritius bijvoorbeeld naar overblijfselen van de dodo..´
Sinds wanneer ben je bezig met ICT voor het cultureel erfgoed?
Berry werkt sinds 2006 als projectleider bij Naturalis. In zijn werk combineert hij digitale techniek en wetenschapscommunicatie met zijn achtergrond als bioloog. Internet kwam er logischerwijs meteen bij. Berry zag al snel de vele mogelijkheden en kansen van het web. Voordat hij bij Naturalis kwam, werkte hij negen jaar bij een groot verzekeringsbedrijf. Daar had hij al vroeg te maken met informatiesystemen. Ook het aanspreken van de gebruiker via gebruikervriendelijke, webbased systemen hoorde bij zijn werk. ‘Ik heb daarna heel bewust gekozen te solliciteren bij Naturalis, omdat ik heel graag meer met internet en wetenschapscommunicatie wilde doen’, vertelt hij.
Wat is het doel van Expert in de klas?
Expert in de klas is als project in 2007 afgerond. Dit betekent dat het concept nu twee maal per week in de praktijk in een schoolklas wordt ingezet. Via webconferencing kunnen leerlingen vanuit hun eigen klaslokaal live meekijken met een expert van Naturalis. Ook kunnen ze via de camera vragen stellen. Berry: ‘Zo’n expert laat bijvoorbeeld zien hoe een dolfijn, een vleermuis of een ander dier wordt geprepareerd. We kunnen activiteiten laten zien die normaal gesproken niet toegankelijk zijn voor leerlingen. In het bijzijn van leerlingen snijden in een dolfijn is gewoonlijk uitgesloten, vanwege de hygiëne. Het stinkt bovendien enorm!’ weet Berry te vertellen. De leerlingen zien de expert dus daadwerkelijk snijden in zo’n dier, maar ze krijgen daarbij ook filmpjes en foto’s over bijvoorbeeld de geschiedenis van de walvisvaart te zien. Eén van de grote voordelen van het concept is dat je niet alleen de scholen in de buurt van Leiden aanspreekt, maar ook klassen elders in het land. Die komen niet zo gemakkelijk naar het museum, maar worden via Expert in de klas toch bereikt.’
‘Ook heel mooi aan dit concept is dat de objecten en de kennis van Naturalis op deze manier centraal staan. En het werkt. Op de gezichten van de kinderen zie je allerlei emoties. Het raakt ze echt, ook al staat er een camera tussen! Het enige wat nog beter moet worden is de opnamefaciliteit. De kwaliteit is eigenlijk te slecht, wat jammer is. Je zou willen dat de leerlingen na afloop van de les alles nog eens terug kunnen kijken. Maar de techniek daarvoor is nog niet uitontwikkeld.´
Het concept Expert in de klas wordt nu onder andere erfgoedinstellingen en Science Centers verspreid. Naast Naturalis hebben Industrion, Cosmos, eXplorion en het Museon Expert in de klas structureel geïmplementeerd. In 2008 doen Beeld en Geluid, Stichting Techniekpromotie en HEIM mee aan pilots met het concept. En er wordt nog gesproken met andere organisaties die mogelijk interesse hebben. Berry ziet in deze verspreiding veel voordelen. ´Het concept krijgt zo meer massa. Daardoor wordt het medium voor scholen interessanter´.
Vervolgproject: Collectie in de klas
Een vervolgproject op Expert in de klas heet Collectie in de klas. Hiervoor heeft Naturalis met enkele partners subsidie aangevraagd binnen de regeling Digitaliseren met Beleid.´Met Collectie in de klas sluiten we direct aan op het curriculum. Op basis van onze digitale collectie moeten leerlingen zelf onderzoek doen. Ze komen tot een hypothese op basis van online beschikbare gedigitaliseerde objecten uit de collectie. Tenslotte kunnen de leerlingen hun bevindingen via de webcam doornemen met de experts in Naturalis. Berry vindt samenwerking ook in dit project van grote meerwaarde: ´We werken voor Collectie in de klas samen met het Museon, het Universiteitsmuseum Utrecht en de BMC adviesgroep. De eerste lessen komen nog dit jaar beschikbaar via een specifieke website. Als andere organisaties meedoen wordt het alleen maar interessanter!´
Wat vind je belangrijk in je werk/je project?
Berry stelt zichzelf hoge doelen in zijn werk: ´Een eindproduct moet een goed product zijn. Maar ook goede kennisoverdracht, waarbij je weet te enthousiasmeren is van belang.´
´Net als andere erfgoedinstellingen ondervinden we een spanningsveld tussen vraag en aanbod. Daarom moeten we steeds naar een balans zoeken tussen datgene wat we zelf belangrijk vinden om te vertellen en de onderwerpen waar gebruikers vanzelf in geïnteresseerd zijn. Het is goed om daarbij stil te staan.´
Wie of wat inspireert je in je werk?
Door te kijken bij anderen krijgt Berry de beste ideeën. Zo hebben ervaringen met the National Archives in Londen hem geïnspireerd om Collectie in de klas verder uit te werken. ‘Daar in Londen werden lessen op basis van archiefmateriaal ontwikkeld. De met bloed geschreven brieven van Jack the Ripper vormden het uitgangspunt voor een onderzoek door de leerlingen naar de misdaden van deze historische figuur. Bij deze lessen werd ook videoconferencing gebruikt. Doordat de collega´s in Londen bereid waren hun kennis te delen konden wij inspiratie opdoen voor onze eigen digitale lessen.´ Berry adviseert alle collega´s:´Kijk over je de grenzen heen, want daar liggen de verrassingen!´
Wat is je belangrijkste kennisbron?
Aansluitend bij de vraag over inspiratie in het werk, vertelt Berry dat hij vooral veel heeft aan gesprekken met anderen.´Ik haal mijn kennis niet zozeer uit boeken of van websites. Ik raak eerder geïnspireerd tijdens congressen en symposia. Het gaat dan niet alleen om collega´s, maar juist ook over de verschillende doelgroepen en wat die van ons willen. Lezingen over innovatief onderwijs of gesprekken over behoeften van scholen kunnen goede ideeën opleveren. Het is ook altijd nuttig om bij de doelgroepen te toetsen of je aan hun verwachtingen voldoet.´
Welke ontwikkelingen zijn naar jouw idee bepalend voor de toekomst? Wat moeten we vooral in de gaten houden?
Allereerst is Berry ervan overtuigd dat het bewust en selectief ontsluiten van informatie de toekomst heeft. ´Je moet niet digitaliseren om het digitaliseren, maar eerst goed nadenken wat je digitaal wilt hebben en waarvoor. Je kunt niet álles digitaliseren, omdat dat onbetaalbaar is. Ik geloof niet in massadigitalisering, maar in bewust digitaliseren en ontsluiten. Die kant gaat het volgens mij ook op.´
Verder ziet Berry kansen met betrekking tot het ´Nieuwe leren´. Hij verwacht dat in de komende jaren scholen meer en meer overschakelen naar een model waarin zelfstandig werken centraal staat en waarbij gebruik wordt gemaakt van bronnen en expertise van buiten de school. ´De leraar wordt steeds meer een coach. Lesgeven is steeds minder een klassikale aangelegenheid. Erfgoedinstellingen kunnen daarop inspringen door een wetenschappelijke context te bieden, waarbinnen leerlingen zelf onderzoek kunnen doen aan het erfgoed en conclusies kunnen trekken. Zo worden leerlingen beter voorbereid op vervolgopleidingen en werksituaties.´
Dan is er nog het belang van vindbaarheid op internet. ´Je moet niet alleen door goede metadata zorgen dat gebruikers je kunnen vinden, maar ook een goede samenhang met andere bronnen bewerkstelligen. Door bronnen met elkaar te verknopen, wordt de gebruiker beter bediend. De informatie van de ene instelling krijgt nieuwe betekenissen in combinatie met gegevens uit andere instellingen. Een centraal zoeksysteem zou alle informatie online thematisch kunnen ontsluiten. Die verknoping zou op den duur internationaal kunnen plaatsvinden, los van de herkomst van de bronnen. Onderlinge verbanden geven de informatie namelijk meerwaarde. Daar zou iedereen op in moeten spelen.´
´De expertise van de erfgoedinstellingen zal altijd belangrijk blijven, ook al veranderen de informatiestructuren. De experts moeten zich bezig blijven houden met duiding en context. Zonder duiding en voorkennis heb je niet veel aan objecten. Voorkennis is nodig om de waarde van een object te kunnen begrijpen, eventueel in een andere context.´
Hoe wordt de ICT-kennis gedeeld?
Bij Naturalis is kennisdelen een filosofie, vertelt Berry.´Dat is ook waarom we bij ontwikkelprojecten na afronding kiezen voor een symposium voor partners en geïnteresseerden, en we gebruik maken van open concepten. Voor de techniek gebruiken we open standaarden. Daardoor is uitwisseling en samenwerking mogelijk en kunnen onze concepten doorgegeven worden.’
‘Ook staat het project Expert in de klas in de projectenbank van DEN en geven we bij gelegenheid presentaties over onze projecten.’
Berry vult aan dat het mogelijk maken van kennisdelen, zoals DEN dat doet, de erfgoedinstellingen kan helpen. ‘Er is ook grote behoefte aan praktische richtlijnen bij het digitaliseren. Stappenplannen, tips en trucs en handleidingen voor bijvoorbeeld het maken en opslaan van digitale afbeeldingen . Om uit te zoeken hoe je moet beginnen kost zoveel tijd! Zelfs als je het werk uitbesteedt: je moet toch een hoop beslissingen nemen als projectleider.’
Wat is jouw gouden tip voor instellingen die nog niet digitaliseren?
Berry’s reactie op deze vraag is eenduidig: ‘Je kunt niet om digitaliseren heen. Het museumgebouw is steeds meer een plek voor vermaak en beleving. Maar informatie halen de mensen in Google. Dus daar moet je gewoon vindbaar zijn. Het liefst als onderdeel van een thematisch geheel. Zo hoef je de gebruiker niet van de ene naar de andere instelling te sturen: hij vindt in één moeite door alles wat hij wil weten. Tegelijkertijd is duidelijk waar welke informatie vandaan komt, en hoe betrouwbaar die is. Daarvoor moet de informatie verknoopt worden.’ ‘Trouwens, het allermooiste zou zijn als niet alleen collectie-informatie uit erfgoedinstellingen bij elkaar kwam, maar ook dat wat bij particulieren te vinden is. Zo zou je de collectie compleet willen hebben. Internet biedt kansen die we als Naturalis ook willen grijpen: We zouden faciliteiten willen bieden aan amateurs om hun kennis toe te voegen. Ook zij zijn naar mijn idee beheerders van de (digitale) collectie Nederland.’
Wat is jouw favoriete digitale erfgoed?
Het allermooiste erfgoed is volgens Berry dat wat je zelf in je handen kunt houden! Analoog erfgoed dus… Maar ook de flora en fauna in Nederland vindt hij prachtig. ‘Goede websites zijn die van de Vlinderstichting en SOVON. Hun informatie zouden we ook graag aan die van Naturalis willen koppelen.’
Interview met Josje Everse (Editie 1 van Kennis maken met...)
